नेपालमा संकटकालीन र संवैधानिक संशोधनका अधिकार
परीक्षाको संक्षिप्त अवलोकन
धारा २७३ (संकटकालीन अवस्था) र धारा २७४ (संविधान संशोधन) LLB प्रवेश परीक्षाका लागि महत्त्वपूर्ण छन्। प्रक्रियागत भिन्नता र आवश्यक बहुमत बुझ्नुहोस्।
मुख्य अवधारणा
संकटकालीन अवस्था (धारा २७३)
युद्ध, विद्रोह वा विपत्ति जस्ता गम्भीर अवस्थामा राष्ट्रपतिद्वारा घोषणा गरिने। यसले राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि मौलिक हकहरू अस्थायी रूपमा निलम्बन गर्न अनुमति दिन्छ।
संविधान संशोधन (धारा २७४)
संघीय संसदद्वारा संविधान परिवर्तन वा खारेज गर्ने प्रक्रिया। नेपालको संविधानलाई कठोर मानिन्छ किनकि यसका लागि विशेष बहुमत आवश्यक पर्छ।
नेपाल कानूनका आधारहरू
- नेपालको संविधान, धारा २७३: घोषणा, संसदीय स्वीकृति (संयुक्त बैठकमा उपस्थितको २/३), अधिकतम अवधि १ वर्ष (६ महिना + थप ६ महिना)।
- नेपालको संविधान, धारा २७४: संशोधन प्रक्रिया। मुख्य प्रावधानका लागि दुवै सदनका तत्काल कायम रहेका सम्पूर्ण सदस्यको २/३ बहुमत।
झुक्किने शब्दहरू
| विशेषता | संकटकालीन अवस्था (धारा २७३) | संविधान संशोधन (धारा २७४) |
|---|---|---|
| उद्देश्य | अस्थायी संकट व्यवस्थापन | स्थायी परिवर्तन |
| बहुमत | उपस्थितको २/३ (संयुक्त) | तत्काल कायम रहेका सम्पूर्णको २/३ |
| प्रकृति | अधिकार निलम्बन | कानून परिवर्तन |
MCQ पासोहरू
- पासो: बहुमतमा झुक्किने। संकटकाल = उपस्थित सदस्यको २/३। संशोधन = तत्काल कायम रहेका सम्पूर्ण सदस्यको २/३।
- पासो: राष्ट्रपतिले संशोधन रोक्न सक्छन् भन्नु। राष्ट्रपतिले संसदबाट पारित संशोधनलाई अनिवार्य प्रमाणीकरण गर्नुपर्छ।
उदाहरण
गम्भीर राष्ट्रिय संकटमा राष्ट्रपतिले संकटकाल घोषणा गर्छन्, जुन १ महिनाभित्र संयुक्त संसदबाट पारित हुनुपर्छ। अर्कोतर्फ, प्रदेश सिमाना परिवर्तन वा अन्य मुख्य प्रावधान परिवर्तन गर्न दुवै सदनबाट २/३ बहुमतले विधेयक पारित गर्नुपर्छ।
स्मरणको सूत्र
संकटकाल (२७३) = अस्थायी ब्यान्डेज। संशोधन (२७४) = स्थायी शल्यक्रिया।
द्रुत पुनरावलोकन
- संकटकाल: राष्ट्रपति, अधिकतम १ वर्ष, २/३ उपस्थित, अस्थायी।
- संशोधन: संसद, २/३ तत्काल कायम, स्थायी, प्रमाणीकरण अनिवार्य।