करार कानुन: प्रस्ताव, स्वीकृति र वैधता (मुलुकी देवानी संहिता २०७४)
Exam Snapshot
नेपालको करार कानुन मुलुकी देवानी संहिता २०७४ को भाग ५ (दफा ५१३ देखि ६४९) द्वारा शासित छ। एक वैध करारका लागि स्पष्ट प्रस्ताव, सर्तविहीन स्वीकृति, कानुनी उद्देश्य, स्वतन्त्र मञ्जुरी र सक्षम पक्षहरू आवश्यक हुन्छन्।
Core Concept
- प्रस्ताव (Offer): कुनै व्यक्तिले अर्को व्यक्तिलाई केही काम गर्ने वा नगर्ने सम्बन्धमा आफ्नो सहमति प्राप्त गर्ने उद्देश्यले राखेको इच्छा वा इच्छापत्र।
- स्वीकृति (Acceptance): प्रस्ताव गरिएको व्यक्तिले सो प्रस्तावमा आफ्नो सहमति जनाउनु।
- सक्षमता (Competence): करार गर्ने पक्षहरू १८ वर्ष पुगेको (वयस्क), होस ठेगान भएको, र कानुनद्वारा अयोग्य घोषित नभएको हुनुपर्छ।
- स्वतन्त्र मञ्जुरी (Free Consent): मञ्जुरी जबर्जस्ती, अनुचित प्रभाव, झुक्यान, गलत अर्थ वा भूलबाट मुक्त हुनुपर्छ।
- बदर करार (Void Contract): कानुनद्वारा सुरुदेखि नै कार्यान्वयन गर्न नसकिने करार।
- बदरयोग्य करार (Voidable Contract): एक वा बढी पक्षको विकल्पमा कार्यान्वयन गर्न सकिने, तर अर्को पक्षको विकल्पमा नहुने करार।
Nepal Law Anchors
- मुलुकी देवानी संहिता २०७४: भाग ५ (दफा ५१३ देखि ६४९)।
- दफा ५१३-५१५: करारको परिभाषा र गठन।
- दफा ५२०: पक्षहरूको योग्यता (सक्षमता)।
- दफा ५२६-५३०: करारलाई दूषित पार्ने तत्वहरू (जबर्जस्ती, अनुचित प्रभाव, झुक्यान, आदि)।
Confusable Terms
| शब्द | बदर (Void) | बदरयोग्य (Voidable) |
|---|---|---|
| कार्यान्वयन | कानुनद्वारा कहिल्यै कार्यान्वयन नहुने। | खारेज नभएसम्म कार्यान्वयन हुने। |
| उत्पत्ति | सुरुदेखि नै कानुनी तत्वहरूको अभाव। | सुरुमा वैध तर पछि चुनौती दिइने। |
| उपचार | कानुनी हैसियत वा राहत हुँदैन। | पीडित पक्षले खारेज गर्न सक्ने। |
MCQ Traps
- नाबालिगको करार: नेपालमा नाबालिगसँगको करार 'बदर' (Void) हुन्छ, 'बदरयोग्य' होइन। धेरै विद्यार्थीहरू यसमा झुक्किन्छन्।
- प्रस्तावको आमन्त्रण (Invitation to Treat): मूल्य सूची वा विज्ञापनलाई 'प्रस्ताव' नठान्नुहोस्, यो केवल प्रस्तावको आमन्त्रण हो।
- गैरकानुनी vs बदर: सबै बदर करार गैरकानुनी नहुन सक्छन्, तर सबै गैरकानुनी करार बदर हुन्छन्।
Example
यदि 'क' ले 'ख' लाई शारीरिक धम्की दिएर जग्गा बिक्रीको सम्झौता गराउँछ भने, यो करार 'ख' को इच्छामा बदरयोग्य हुन्छ किनकि मञ्जुरी स्वतन्त्र थिएन (जबर्जस्ती)। यदि 'क' ले अदालतबाट होस ठेगान नभएको घोषित व्यक्तिसँग सम्झौता गर्छ भने, उक्त करार बदर हुन्छ।
Memory Hook
'प्र-स्वी-स-म' (प्रस्ताव, स्वीकृति, सक्षमता, मञ्जुरी) - वैध करारका चार स्तम्भहरू सम्झनुहोस्।
Quick Revision
- करारमा दुई वा दुईभन्दा बढी सक्षम पक्ष हुनुपर्छ।
- मौन रहनुलाई सामान्यतया स्वीकृति मानिँदैन।
- जबर्जस्ती, झुक्यान र गलत अर्थले करारलाई बदरयोग्य बनाउँछ।
- गैरकानुनी कार्यका लागि गरिएका करार बदर हुन्छन्।
- वैध करारका लागि कानुनी प्रतिफल (Consideration) अनिवार्य छ।