डुगिटको सामाजिक सुदृढताको सिद्धान्त
परीक्षाका लागि मुख्य बुँदाहरू
- मुख्य विचार: कानूनको आधार सामाजिक सुदृढता (मानव अन्तरनिर्भरता) हो, राज्यको सार्वभौमसत्ता वा प्राकृतिक अधिकार होइन।
- विचारको स्रोत: विधिशास्त्रको समाजशास्त्रीय शाखा।
- प्रमुख अस्वीकृति: सार्वभौमसत्ता, व्यक्तिपरक अधिकारहरू, राज्यलाई एक व्यक्तिको रूपमा।
- नेपाल कानूनमा सान्दर्भिकता: सार्वजनिक कल्याण र सामाजिक न्यायलाई बढावा दिने कानूनहरूमा अप्रत्यक्ष रूपमा झल्किन्छ, जुन संविधानको प्रस्तावनाको सामाजिक सद्भावको भावनासँग मेल खान्छ।
मुख्य अवधारणा
सामाजिक सुदृढता भनेको समाजका सदस्यहरूलाई एकसाथ बाँध्ने पारस्परिक अन्तरनिर्भरताको मौलिक बन्धन हो। डुगिटका लागि कानून भनेको यस सामाजिक तथ्यबाट उत्पन्न हुने आचरणको वस्तुपरक नियम हो र सामाजिक मेलमिलाप कायम राख्नको लागि आवश्यक छ। यो शासक र शासित दुवैमा लागू हुन्छ।
सुदृढताका दुई रूपहरू
- यान्त्रिक सुदृढता (समानतामा आधारित सुदृढता): साझा आवश्यकताहरू, विश्वासहरू, मूल्यहरू र सामूहिक चेतनामा आधारित (उदाहरणका लागि, परम्परागत समाजहरू)।
- जैविक सुदृढता (श्रम विभाजनमा आधारित सुदृढता): जटिल समाजहरूमा विशेषज्ञता र सेवाहरूको पारस्परिक आदानप्रदानबाट उत्पन्न हुन्छ (उदाहरणका लागि, आधुनिक औद्योगिक समाजहरू)।
नेपाल कानूनमा सान्दर्भिकता
- नेपालको संविधानको प्रस्तावना: राष्ट्रिय एकता, सामाजिक सद्भाव र समृद्धिको प्राप्ति उल्लेख गर्दछ, जुन अप्रत्यक्ष रूपमा सामाजिक मेलमिलाप र अन्तरनिर्भरतामा निर्भर गर्दछ।
- राज्यका निर्देशक सिद्धान्तहरू: सार्वजनिक कल्याण, सामाजिक न्याय र सामूहिक हितमा केन्द्रित छन् (उदाहरणका लागि, धारा ५१)।
- मुलुकी देवानी संहिता २०७४: परिवार कानून, सामुदायिक सम्पत्ति, वा समाज भित्रका दायित्वहरूसँग सम्बन्धित प्रावधानहरूले अन्तरनिर्भरता र सामूहिक कल्याणलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
भ्रमित पार्ने शब्दहरू
| शब्द | डुगिटको दृष्टिकोण | परम्परागत दृष्टिकोण |
|---|---|---|
| कानून | सामाजिक सुदृढताबाट व्युत्पन्न वस्तुपरक नियम | एक सार्वभौमको आदेश |
| सार्वभौमसत्ता | आध्यात्मिक रूपमा अस्वीकृत, सार्वजनिक सेवाले प्रतिस्थापन | राज्यको सर्वोच्च, अविभाज्य शक्ति |
| अधिकारहरू | सामाजिक कर्तव्यहरू; कर्तव्यहरू पूरा गर्नका लागि 'अधिकार' मात्र | निहित, व्यक्तिपरक व्यक्तिगत हकदारहरू |
| राज्य | सार्वजनिक सेवाहरू प्रदान गर्ने संगठन | निहित अधिकार भएको कानूनी व्यक्ति |
बहुविकल्पीय प्रश्नका लागि उपयोगी सुझावहरू
- साधारण भ्रामक विकल्प: डुगिटलाई प्राकृतिक अधिकार वा राज्यको सार्वभौमसत्तासँग जोड्नु। उनको व्यक्तिपरक अधिकारहरू भन्दा सामाजिक कर्तव्यहरू मा जोडमा ध्यान दिनुहोस्।
- मुख्य प्रभाव: डुगिट Auguste Comte र Émile Durkheim बाट धेरै प्रभावित थिए।
- कानूनको उद्देश्य: व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको रक्षा गर्नु वा सार्वभौमको इच्छा लागू गर्नु होइन, सामाजिक मेलमिलाप र सुदृढता कायम राख्नु हो।
उदाहरण
परिदृश्य: एक स्थानीय सरकारले सार्वजनिक पार्कहरू मर्मत गर्नका लागि सबै बासिन्दाहरूलाई अनिवार्य सामुदायिक सेवा कार्यक्रम लागू गर्दछ।
डुगिटको दृष्टिकोण: यो कानून वैध हुनेछ किनभने यसले सामाजिक सुदृढतालाई बढावा दिन्छ, व्यक्तिहरूलाई सामाजिक कर्तव्य पूरा गर्न आवश्यक पर्दछ जुन समग्र समुदायलाई फाइदा पुर्याउँछ।
स्मरणको लागि सूत्र
"Dugu-T for Duty" - डुगिटले मुख्य रूपमा अन्तरनिर्भरताबाट उत्पन्न हुने सामाजिक कर्तव्यहरू मा ध्यान केन्द्रित गरे, व्यक्तिगत अधिकार वा सार्वभौमको आदेशमा होइन।
द्रुत पुनरावलोकन
- लियोन डुगिट: समाजशास्त्रीय शाखा।
- मुख्य: सामाजिक सुदृढता (मानव अन्तरनिर्भरता)।
- कानून: सामाजिक मेलमिलापको लागि वस्तुपरक नियम।
- अस्वीकार गर्छ: सार्वभौमसत्ता, व्यक्तिपरक अधिकारहरू, राज्यलाई एक व्यक्तिको रूपमा।
- यसको सट्टा: सार्वजनिक सेवा, सामाजिक कर्तव्यहरू।
- सुदृढताका रूपहरू: यान्त्रिक (समानताहरू), जैविक (श्रम विभाजन)।