ड्वर्किनको 'कानुनको अखण्डता' (Law as Integrity): सिद्धान्त, अधिकार र हर्कुलस न्यायाधीश

2026-05-16

परीक्षाको लागि महत्त्वपूर्ण जानकारी

रोनाल्ड ड्वर्किनको विधिशास्त्र कानूनी प्रत्यक्षवाद (legal positivism) माथि एउटा महत्वपूर्ण चुनौती हो। उहाँ तर्क गर्नुहुन्छ कि कानून केवल नियमहरू भन्दा बढी हुन्छ। LLB प्रवेश परीक्षाका लागि, उहाँका मुख्य अवधारणाहरूमा ध्यान दिनुहोस्: कानूनको अखण्डता (Law as Integrity), अधिकार सिद्धान्त (Rights Thesis), र नियमहरू र सिद्धान्तहरू (Rules vs. Principles) बीचको भिन्नता। यी विचारहरूले कठिन मुद्दाहरूमा न्यायिक व्याख्या बुझ्न मद्दत गर्छन्।

Core Concept

कानूनको अखण्डता ड्वर्किनको व्याख्यात्मक सिद्धान्त हो जसले न्यायाधीशहरू, विशेष गरी कठिन मुद्दाहरू (hard cases) मा, विगतको कानूनी अभ्याससँग सबैभन्दा राम्रो संगत (fits) हुने र त्यसलाई सबैभन्दा राम्रो नैतिक दृष्टिकोण (moral light) मा प्रस्तुत गर्ने व्याख्या निर्माण गरेर निर्णय गर्छन् भनी दाबी गर्दछ। यसको अर्थ कानूनमा नियमहरू र सिद्धान्तहरू दुवै समावेश हुन्छन्, र सैद्धान्तिक रूपमा, हरेक कानूनी प्रश्नको एउटै सही उत्तर (one right answer) हुन्छ, जसलाई न्यायाधीशहरूले पत्ता लगाउँछन्।

मुख्य तत्वहरू

• संगतता (Fit): व्याख्याले विद्यमान कानूनहरू, न्यायिक नजीरहरू, र समुदायको समग्र कानूनी इतिहाससँग सुसंगत हुनुपर्छ।
• औचित्य (Justification): केवल संगतताभन्दा पर, व्याख्याले कानूनलाई समुदायको राजनीतिक नैतिकता र मूल्यहरूसँग मिल्दोजुल्दो रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
• एउटै सही उत्तर (One Right Answer): नयाँ वा कठिन मुद्दाहरूमा पनि एउटै सही कानूनी उत्तर हुन्छ, जसलाई न्यायाधीशहरूले पत्ता लगाउँछन्।
• अधिकार सिद्धान्त (Rights Thesis): न्यायाधीशहरूले पहिलेदेखि नै अवस्थित राजनीतिक अधिकारहरूलाई लागू गर्छन्, नयाँ अधिकारहरू सिर्जना गर्दैनन्।

नेपाल कानूनमा आधारहरू

• संविधानको व्याख्या (धारा १३३): सर्वोच्च अदालतले मौलिक हकको व्याख्या गर्दा शाब्दिक पाठभन्दा परका न्याय, निष्पक्षता र संविधानको भावनाका अन्तर्निहित सिद्धान्तहरूलाई विचार गर्छ।
• न्यायिक नजीर (न्याय प्रशासन ऐन, २०७३ को दफा २८): अदालतहरूले विगतका फैसलाहरूसँग 'संगतता' सुनिश्चित गर्न नजीरहरू पछ्याउँछन्, र नजीरबाट विचलित हुँदा सैद्धान्तिक आधार प्रस्तुत गर्छन्।
• कानूनका सामान्य सिद्धान्तहरू: नेपाली अदालतहरूले विशिष्ट कानूनी नियमहरूको अभावमा वा ती नियमहरूले अन्यायपूर्ण परिणाम दिँदा न्याय र विवेकका सिद्धान्तहरू लागू गर्छन्, जुन ड्वर्किनको सिद्धान्तसँग मेल खान्छ।

Confusable Terms

MCQ जालहरू

• "ड्वर्किन तर्क गर्छन् कि न्यायाधीशहरूले कठिन मुद्दाहरूमा कानून बनाउँछन्।" गलत। ड्वर्किन जोड दिन्छन् कि न्यायाधीशहरूले पहिलेदेखि नै अवस्थित अधिकारहरू पत्ता लगाउँछन्।
• "कानूनको अखण्डताले केवल नियमहरूलाई मात्र विचार गर्छ।" गलत। यसले सिद्धान्तहरू र तिनको वजनलाई केन्द्रमा राख्छ।
• "'एउटै सही उत्तर' एक व्यक्तिपरक नैतिक उत्तर हो।" गलत। यो ऐतिहासिक संगतता र सामुदायिक सिद्धान्तहरूबाट व्युत्पन्न एक कानूनी उत्तर हो।

उदाहरण

Riggs v. Palmer (1889) मा, अदालतले हत्यारालाई आफ्नो हजुरबुबाको इच्छापत्रबाट सम्पत्ति पाउनबाट रोक्यो। इच्छापत्रको अक्षरशः नियमले सम्पत्ति पाउने अनुमति दिने थियो, तर अदालतले 'कसैले पनि आफ्नो गल्तीबाट फाइदा लिन सक्दैन' भन्ने अन्तर्निहित सिद्धान्त लागू गर्‍यो। ड्वर्किनले यसलाई न्यायाधीशले 'एउटै सही उत्तर' मा पुग्न पहिलेदेखि नै अवस्थित सिद्धान्तहरू पत्ता लगाएको उत्कृष्ट उदाहरणको रूपमा उल्लेख गरेका छन्।

Memory Hook

ड्वर्किनको हर्कुलस न्यायाधीशलाई नयाँ भवन बनाउने आर्किटेक्टको रूपमा होइन, बरु विद्यमान कानूनी कलाकृतिहरूभित्र लुकेको सबैभन्दा सुसंगत र औचित्यपूर्ण कथा पत्ता लगाउने एक कुशल पुरातत्वविद्को रूपमा कल्पना गर्नुहोस्।

द्रुत पुनरावलोकन

• कानूनको अखण्डता: उत्तम संगतता + उत्तम औचित्य = एउटै सही उत्तर।
• अधिकार सिद्धान्त: न्यायाधीशहरूले पहिलेदेखि नै अवस्थित राजनीतिक अधिकारहरू पत्ता लगाउँछन्।
• नियम बनाम सिद्धान्त: नियमहरू = 'सबै-वा-केही होइन'; सिद्धान्तहरू = 'वजन' हुन्छ।
• हर्कुलस न्यायाधीश: ड्वर्किनको आदर्श न्यायाधीश।
• नेपाल: धारा १३३ को संवैधानिक व्याख्या र न्यायका सामान्य सिद्धान्तहरूमा देखिन्छ।