नेपालको संघीय कार्यपालिका: राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री र मन्त्रिपरिषद् (संविधानका धारा ६१-८५)
परीक्षाको एक झलक
नेपालको संघीय कार्यपालिका संसदीय प्रणाली (भाग ७, धारा ६१-८५) अन्तर्गत सञ्चालित हुन्छ, जसमा राष्ट्रपति आलंकारिक राष्ट्राध्यक्ष हुन्, प्रधानमन्त्री सरकार प्रमुखको रूपमा रहन्छन्, र मन्त्रिपरिषद्ले कार्यकारी शक्ति प्रयोग गर्छ र प्रतिनिधि सभाप्रति सामूहिक रूपमा उत्तरदायी हुन्छ।
मूल अवधारणा: नेपालको संघीय कार्यपालिका
नेपालको संघीय कार्यपालिका संसदीय प्रणालीमा सञ्चालित हुन्छ, जुन नेपालको संविधान, २०७२ को भाग ७ (धारा ६१-८५) अन्तर्गत स्थापित छ। यसमा मुख्य तीन अवयवहरू छन्:
- राष्ट्रपति: राष्ट्राध्यक्ष र राष्ट्रिय एकताको संरक्षक (धारा ६१)। मन्त्रिपरिषद्को सिफारिस र सहमतिमा कर्तव्यहरू निर्वाह गर्छन्।
- प्रधानमन्त्री: सरकार प्रमुख र कार्यकारी शक्तिको प्रमुख धारक।
- मन्त्रिपरिषद्: प्रधानमन्त्रीको नेतृत्वमा नेपालको कार्यकारी शक्ति प्रयोग गर्ने निकाय। यो प्रतिनिधि सभाप्रति सामूहिक रूपमा उत्तरदायी हुन्छ।
नेपाल कानूनमा आधारहरू
नेपालको संविधान, २०७२ – भाग ७: संघीय कार्यपालिका
- धारा ६१: राष्ट्राध्यक्षका रूपमा राष्ट्रपति: राष्ट्रपति राष्ट्राध्यक्ष र राष्ट्रिय एकताको संरक्षक हुन्। कार्यहरू मुख्यतया आलंकारिक हुन्छन् र मन्त्रिपरिषद्को सिफारिस र सहमतिमा सम्पन्न हुन्छन्।
- धारा ६२: राष्ट्रपतिको निर्वाचन: संघीय संसदका सदस्यहरू र प्रदेश सभाका सदस्यहरू रहेको निर्वाचक मण्डलद्वारा निर्वाचित हुन्छन्।
- धारा ६३: राष्ट्रपतिको योग्यता: नेपाली नागरिक, ४५ वर्ष उमेर पूरा गरेको, संघीय संसदको सदस्य हुन योग्य भएको, कुनै कानूनले अयोग्य नभएको।
- धारा ६४: राष्ट्रपतिको पदावधि: ५ वर्ष। बढीमा दुई कार्यकालका लागि पुनः निर्वाचित हुन योग्य।
- धारा ७४: शासन प्रणालीको स्वरूप: नेपालको शासन प्रणाली बहुदलीय प्रतिस्पर्धात्मक संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक संसदीय प्रणाली हो।
- धारा ७५: कार्यकारी अधिकार: नेपालको कार्यकारी अधिकार मन्त्रिपरिषद्मा निहित हुन्छ।
- धारा ७६: मन्त्रिपरिषद्को गठन: प्रतिनिधि सभामा बहुमत प्राप्त संसदीय दलको नेतालाई राष्ट्रपतिले प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने प्रक्रियाको रूपरेखा।
- धारा ७७: प्रधानमन्त्री र मन्त्रीको पद रिक्त हुने अवस्था: पदबाट हट्ने वा राजीनामा दिने अवस्थाहरू निर्दिष्ट गर्दछ।
- धारा ७८: राज्यमन्त्री र सहायक मन्त्रीको नियुक्ति: निश्चित शर्तहरूमा संघीय संसद बाहिरका व्यक्तिहरूलाई पनि नियुक्ति गर्न सकिने व्यवस्था।
- धारा ८०: सामूहिक उत्तरदायित्व: प्रधानमन्त्री र अन्य मन्त्रीहरू संघीय संसद (विशेषगरी प्रतिनिधि सभा) प्रति सामूहिक रूपमा उत्तरदायी हुनेछन् र आ-आफ्नो मन्त्रालयको कामको लागि प्रधानमन्त्रीप्रति व्यक्तिगत रूपमा उत्तरदायी हुनेछन्।
भ्रामक शब्दहरू
| शब्द | परिभाषा | नेपालको सन्दर्भ |
|---|---|---|
| राष्ट्राध्यक्ष | देशको प्रतिनिधित्व गर्छ, आलंकारिक भूमिका। | राष्ट्रपति (धारा ६१) |
| सरकार प्रमुख | सरकारको नेतृत्व गर्छ, कार्यकारी शक्ति प्रयोग गर्छ। | प्रधानमन्त्री (धारा ७५, ७६) |
| कार्यकारी शक्ति | कानूनहरू लागू गर्ने र शासन गर्ने अधिकार। | मन्त्रिपरिषद्मा निहित (धारा ७५) |
| सामूहिक उत्तरदायित्व | सबै मन्त्रीहरू नीतिमा एकसाथ खडा हुन्छन् वा ढल्छन्। | मन्त्रिपरिषद् प्रतिनिधि सभाप्रति सामूहिक रूपमा उत्तरदायी हुन्छ (धारा ८०) |
बहुवैकल्पिक प्रश्नका जालहरू
- राष्ट्रपतिको शक्ति: राष्ट्रपतिसँग कार्यकारी शक्तिहरू छन् भनी नसोच्नुहोस्। उनीहरू मुख्यतया आलंकारिक हुन्छन्, मन्त्रिपरिषद्को सल्लाहमा कार्य गर्छन्।
- सामूहिक उत्तरदायित्व: यो प्रतिनिधि सभाप्रति हुन्छ, राष्ट्रिय सभा वा सम्पूर्ण संघीय संसदप्रति होइन, सम्झनुहोस्।
- पदावधि सीमा: राष्ट्रपतिले बढीमा दुई कार्यकालका लागि सेवा गर्न सक्छन् (धारा ६४)।
- कार्यकारी शक्ति धारक: कार्यकारी शक्ति मन्त्रिपरिषद्मा निहित हुन्छ, प्रधानमन्त्रीमा मात्र होइन, यद्यपि प्रधानमन्त्रीले यसको नेतृत्व गर्छन्।
उदाहरण
परिकल्पना: यदि मन्त्रिपरिषद्ले कुनै प्रमुख नीति परिवर्तन गर्ने निर्णय गर्छ र त्यो नीतिले संसदीय अनुमोदन प्राप्त गर्न असफल हुन्छ भने, अन्तिममा कसलाई जिम्मेवार ठहराइन्छ?
उत्तर: सामूहिक उत्तरदायित्व (धारा ८०) को कारणले, सम्पूर्ण मन्त्रिपरिषद्, प्रधानमन्त्रीको नेतृत्वमा, प्रतिनिधि सभाप्रति उत्तरदायी हुनेछ, यदि केही मन्त्रीहरू व्यक्तिगत रूपमा नीतिसँग असहमत भए पनि।
सम्झना गर्ने उपाय
राष्ट्रपतिलाई 'रेफ्री' को रूपमा सोच्नुहोस् जसले राष्ट्रिय एकताका लागि निष्पक्ष खेल सुनिश्चित गर्छ, जबकि प्रधानमन्त्री र मन्त्रिपरिषद् 'खेलाडी' हुन् जसले खेल (शासन) सक्रिय रूपमा चलाउँछन्।
द्रुत पुनरावलोकन
- राष्ट्रपति: राष्ट्राध्यक्ष, आलंकारिक, ५ वर्षको पदावधि, बढीमा २ कार्यकाल, निर्वाचक मण्डलद्वारा निर्वाचित।
- प्रधानमन्त्री: सरकार प्रमुख, मन्त्रिपरिषद्को नेतृत्व गर्छन्, कार्यकारी शक्ति।
- मन्त्रिपरिषद्: कार्यकारी शक्ति धारण गर्छ (धारा ७५), प्रतिनिधि सभाप्रति सामूहिक रूपमा उत्तरदायी (धारा ८०)।
- प्रणाली: संसदीय, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र।
- संविधानको भाग: भाग ७, धारा ६१-८५।