संघीय संसद: प्रतिनिधि सभा र राष्ट्रिय सभा
परीक्षाको द्रुत अवलोकन
नेपालको संघीय संसद द्विसदनात्मक विधायिका हो, जुन त्रिभुवन विश्वविद्यालयको कानून प्रवेश परीक्षाका लागि महत्त्वपूर्ण छ। यसमा प्रतिनिधि सभा र राष्ट्रिय सभा हुन्छन्। सदस्य संख्या, निर्वाचन प्रणाली, कार्यकाल र विशिष्ट संवैधानिक धाराहरूका बारेमा बहुवैकल्पिक प्रश्नहरू (MCQs) आउने सम्भावना हुन्छ।
मूल अवधारणा
नेपालको संविधानको धारा ८३ ले संघीय संसदको स्थापना गरेको छ, जसलाई व्यापक प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न र विधायी प्रक्रियामा नियन्त्रण र सन्तुलन प्रदान गर्न डिजाइन गरिएको छ।
प्रतिनिधि सभा (Pratinidhi Sabha)
- कुल सदस्य संख्या: २७५
- निर्वाचन प्रणाली (धारा ८४): १६५ सदस्य (FPTP) + ११० सदस्य (समानुपातिक प्रतिनिधित्व - PR)।
- कार्यकाल: ५ वर्ष (अन्यथा विघटन नभएमा)।
- मुख्य भूमिका: सरकार गठन, बजेट, अधिकांश कानूनको प्रारम्भ।
राष्ट्रिय सभा (Rastriya Sabha)
- कुल सदस्य संख्या: ५९
- निर्वाचन प्रणाली (धारा ८६): ५६ सदस्य निर्वाचक मण्डलद्वारा (प्रति प्रदेश ८ जना: ३ महिला, १ दलित, १ अपाङ्गता भएका व्यक्ति/अल्पसंख्यक, ३ अन्य) + ३ जना मन्त्रिपरिषद्को सिफारिसमा राष्ट्रपतिद्वारा मनोनीत।
- कार्यकाल: ६ वर्ष। यो स्थायी सदन हो; हरेक दुई वर्षमा एक तिहाइ सदस्यको कार्यकाल समाप्त हुन्छ।
- मुख्य भूमिका: कानूनको समीक्षा, स्थिरता, विविध प्रतिनिधित्व।
नेपाल कानूनको आधार
- नेपालको संविधान, भाग ८ (धारा ८३-९३): संघीय संसदको स्थापना गर्दछ।
- धारा ८३: द्विसदनात्मक संघीय संसद।
- धारा ८४: प्रतिनिधि सभाको संरचना।
- धारा ८६: राष्ट्रिय सभाको संरचना र कार्यकाल।
भ्रमपूर्ण शब्दावली
| विशेषता | प्रतिनिधि सभा (HoR) | राष्ट्रिय सभा (NA) |
|---|---|---|
| कुल सदस्य | २७५ | ५९ |
| निर्वाचन प्रकार | FPTP र PR | निर्वाचक मण्डल र मनोनयन |
| कार्यकाल | ५ वर्ष | ६ वर्ष (स्थायी सदन) |
| विघटन | विघटन हुन सक्छ | विघटन हुन सक्दैन |
MCQ जालहरू
- "राष्ट्रिय सभामा ६० सदस्य हुन्छन्।" गलत। यसमा ५९ सदस्य हुन्छन्।
- "प्रतिनिधि सभा स्थायी सदन हो।" गलत। राष्ट्रिय सभा स्थायी सदन हो।
- "राष्ट्रिय सभामा ५ जना मनोनीत हुन्छन्।" गलत। यो राष्ट्रपतिद्वारा मन्त्रिपरिषद्को सिफारिसमा ३ जना हो।
उदाहरण
प्रश्न: प्रतिनिधि सभाका कति सदस्य समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणालीमार्फत निर्वाचित हुन्छन्? सही उत्तर: ११० (धारा ८४(१)(ख))।
सम्झने सूत्र
- प्रतिनिधि सभा: प्रशस्त सदस्य संख्या (२७५), प्रत्यक्ष जनसरोकार (FPTP/PR), छोटो कार्यकाल (५ वर्ष)।
- राष्ट्रिय सभा: रमाइलो र स्थिर (स्थायी सदन), राष्ट्रपतिद्वारा मनोनित (३ सदस्य), सात प्रदेशबाट (प्रति प्रदेश ८ जना, संरचना जटिल छ)।
द्रुत पुनरावलोकन
- संसद: द्विसदनात्मक (प्रतिनिधि सभा + राष्ट्रिय सभा), धारा ८३।
- प्रतिनिधि सभा: २७५ सदस्य, ५-वर्ष कार्यकाल, विघटन हुन सक्छ।
- राष्ट्रिय सभा: ५९ सदस्य, ६-वर्ष कार्यकाल (स्थायी सदन), चक्रीय अवकाश।
- राष्ट्रिय सभा प्रति प्रदेश: ८ सदस्य (३ महिला, १ दलित, १ अपाङ्गता भएका व्यक्ति/अल्पसंख्यक, ३ अन्य)।