नेपालको संघीय संरचना: तीन तह र अनुसूची ५-९
परीक्षाको द्रुत अवलोकन
नेपालको संघीय संरचना, विशेष गरी सरकारका तीन तह र अनुसूची ५-९ अन्तर्गतका अधिकारहरूको बाँडफाँड, त्रिभुवन विश्वविद्यालय एलएलबी प्रवेश परीक्षाका लागि उच्च अंकभार भएको क्षेत्र हो। प्रत्येक तहको अधिकार र यस संरचनालाई परिभाषित गर्ने संवैधानिक धाराहरूसम्बन्धी प्रश्नहरू अपेक्षा गर्नुहोस्।
मूल अवधारणा
नेपालको संविधान २०७२ द्वारा स्थापित संघीयता एक तीन-तहको शासन प्रणाली हो:
- संघ
- प्रदेश
- स्थानीय तह
धारा ४ ले नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्य घोषणा गर्दछ, र धारा ५६ ले यस संघीय प्रणालीलाई औपचारिक रूपमा संरचनाबद्ध गर्दछ। यी तहहरूले संवैधानिक रूपमा परिभाषित आफ्ना क्षेत्राधिकारभित्र राज्य शक्तिको अभ्यास स्वतन्त्र रूपमा गर्दछन्, जबकि धारा २३२ ले उनीहरूबीचको सम्बन्ध सहकारिता, सहअस्तित्व र समन्वय मा आधारित हुने व्यवस्था गरेको छ।
संवैधानिक आधार
- धारा ५६(१): संघ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तह स्पष्ट रूपमा परिभाषित गर्दछ।
- धारा ५६(२): ७ वटा प्रदेश निर्दिष्ट गर्दछ।
- धारा ५६(४): स्थानीय तहलाई गाउँपालिका, नगरपालिका र जिल्ला सभा भनी परिभाषित गर्दछ।
नेपाल कानुनको आधार: अनुसूची ५-९ (अधिकारको बाँडफाँड)
राज्य शक्तिको विभाजन बुझ्नका लागि अनुसूचीहरू महत्त्वपूर्ण छन्। यी अनुसूचीहरूमा निपुण हुनु बहुवैकल्पिक प्रश्नहरूको लागि महत्वपूर्ण छ।
| अनुसूची | तह(हरू) | अधिकारको प्रकार | मुख्य उदाहरणहरू (स्मरणका लागि) |
|---|---|---|---|
| अनुसूची ५ | संघ | एकलौटी | रक्षा, परराष्ट्र मामिला, मुद्रा, केन्द्रीय बैंक, भन्सार, संघीय निजामती सेवा |
| अनुसूची ६ | प्रदेश | एकलौटी | प्रदेश प्रहरी, प्रदेश निजामती सेवा, आन्तरिक व्यापार, प्रादेशिक तथ्यांक |
| अनुसूची ७ | संघ + प्रदेश | साझा | फौजदारी र देवानी कार्यविधि, शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात (संघीय/प्रादेशिक सडक बाहेक) |
| अनुसूची ८ | स्थानीय तह | एकलौटी | आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा, स्थानीय बजार व्यवस्थापन, स्थानीय सडक, ग्रामीण खानेपानी आपूर्ति |
| अनुसूची ९ | संघ + प्रदेश + स्थानीय तह | साझा | सहकारी, सामाजिक सुरक्षा, वातावरण संरक्षण, विपद् व्यवस्थापन |
भ्रमित पार्न सक्ने शब्दहरू
- एकलौटी अधिकार: कुनै एक विशिष्ट तहले मात्र प्रयोग गर्ने अधिकारहरू (जस्तै, अनुसूची ५ मा रहेको संघीय सूची)।
- साझा अधिकार: एकभन्दा बढी तहले प्रयोग गर्न सक्ने अधिकारहरू (जस्तै, अनुसूची ७ मा संघीय र प्रादेशिक; अनुसूची ९ मा संघीय, प्रादेशिक र स्थानीय)।
बहुवैकल्पिक प्रश्नका जालहरू
- अधिकारको गलत श्रेय: एउटा बहुवैकल्पिक प्रश्नले कुनै अधिकार (जस्तै, 'प्रदेश प्रहरी') सूचीमा राखेर कुन अनुसूची/तहसँग सम्बन्धित छ भनी सोध्न सक्छ। अनुसूची ५ (संघ) गलत छनोट गर्नु सामान्य जाल हो।
- प्रदेश/तहको गलत संख्या: ३ तह र ७ प्रदेश सम्झनामा राख्नुहोस्।
- तहहरूबीचको सम्बन्ध: '३ सी'हरू: सहकारिता, सहअस्तित्व, समन्वय (धारा २३२) सम्झनुहोस्।
उदाहरण
प्रश्न: नेपालको संविधान २०७२ अन्तर्गत परराष्ट्र मामिला को लागि कुन तहको सरकार विशेष रूपमा जिम्मेवार छ? विकल्पहरू: A) प्रादेशिक तह B) स्थानीय तह C) संघीय तह D) संघीय र प्रादेशिक दुवै तह
सही उत्तर: C) संघीय तह (अनुसूची ५ हेर्नुहोस्)।
स्मरणको सूत्र
अनुसूचीहरूलाई 'शक्ति बाँडफाँडका मेनु' को रूपमा सोच्नुहोस्।
- ५-संघको फाइभ-स्टार मेनु: रक्षा र मुद्रा जस्ता ठूला, राष्ट्रिय महत्त्वका विषयहरू।
- ६-प्रदेशको लोकल सिक्स-प्याक: प्रदेश प्रहरी र आन्तरिक व्यापार।
- ७-संघ र प्रदेशको स्वर्ग: शिक्षा र स्वास्थ्य जस्ता साझा प्रमुख क्षेत्रहरू।
- ८-स्थानीय तहको आठ-मिनेटको काम: स्थानीय सडक र बजार जस्ता आधारभूत सेवाहरू।
- ९-सबैको पालो: सहकारी, विपद् व्यवस्थापन – सबैले छुने विषयहरू।
द्रुत पुनरावलोकन
- तहहरू: संघ, प्रदेश, स्थानीय तह (धारा ५६(१))
- प्रदेशहरू: ७ (धारा ५६(२))
- स्थानीय तहका अवयवहरू: गाउँपालिका, नगरपालिका, जिल्ला सभा (धारा ५६(४))
- अनुसूचीहरू: ५ (संघको एकलौटी), ६ (प्रदेशको एकलौटी), ७ (संघ+प्रदेशको साझा), ८ (स्थानीयको एकलौटी), ९ (संघ+प्रदेश+स्थानीयको साझा)
- सम्बन्ध: सहकारिता, सहअस्तित्व, समन्वय (धारा २३२)
- मुख्य कुरा: अधिकारहरूलाई तिनीहरूको सही अनुसूची/तहसँग मिलाउनुहोस्!