दश आधारभूत कानूनी सिद्धान्तहरू

2026-06-02

Exam Snapshot

यी सिद्धान्तहरू संवैधानिक र प्रशासनिक कानूनका आधारस्तम्भ हुन्, जो प्रायः MCQs परीक्षामा सोधिन्छन्।

Core Concept

• कानूनको शासन: A.V. Dicey द्वारा प्रतिपादित; कानून सर्वोच्च, सबै कानूनको अधीनमा।
• शक्ति पृथकीकरण: Montesquieu को अवधारणा; राज्यका अंगहरू (व्यवस्थापिका, कार्यपालिका, न्यायपालिका) अलग हुनुपर्ने।
• प्राकृतिक न्याय: Nemo judex in causa sua (आफ्नै मुद्दामा न्यायाधीश नहुने) र Audi alteram partem (अर्को पक्षको कुरा सुन्नुपर्ने)।
• कानूनको अगाडि समानता: धर्म, जाति वा लिङ्गको आधारमा भेदभाव निषेध।
• निर्दोषताको अनुमान: अभियोग पुष्टि गर्ने भार वादीमा रहने; प्रमाणित नभएसम्म निर्दोष।
• नजिर (Stare Decisis): मातहतका अदालतहरू माथिल्लो अदालतको फैसलाबाट बाध्य हुने।
• प्राङन्याय (Res Judicata): किनारा लागिसकेको मुद्दा पुनः दर्ता हुन नसक्ने।
• आवश्यकताको सिद्धान्त: ठूलो हानि रोक्न गरिएको गैरकानूनी कार्य क्षम्य।
• वैधानिकताको सिद्धान्त: कानूनद्वारा कसुर परिभाषित नभएसम्म सजाय नहुने।
• समानुपातिकताको सिद्धान्त: प्रशासनिक कारबाही उद्देश्यको अनुपातमा हुनुपर्ने।

Nepal Law Anchors

• कानूनको शासन/समानता: नेपालको संविधानको प्रस्तावना र धारा १८।
• नजिर: नेपालको संविधानको धारा १२८(४)।
• निर्दोषताको अनुमान: संविधानको धारा २०(५) र प्रमाण ऐन, २०३१ को दफा २५।
• प्राङन्याय/वैधानिकता: मुलुकी देवानी कार्यविधि संहिता, २०७४ को दफा ११ र मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ को दफा ५।

Confusable Terms

MCQ Traps

• कानूनको शासन vs. कानूनद्वारा शासन: कानूनको शासन भनेको सरकारमाथि कानूनको सर्वोच्चता हो।
• प्राकृतिक न्याय: यो प्रशासनिक निकायहरूमा पनि लागू हुन्छ।
• प्राङन्याय: यसका लागि पक्ष र विषय समान हुनुपर्छ।

Example

Nemo Judex: विश्वविद्यालयको उपकुलपतिले आफ्नै नातेदारको मुद्दा आफैं निर्णय गर्न मिल्दैन।

Memory Hook

A-N-R-S:

• Audi = All sides heard.
• Nemo = No judge in own case.
• Res = Resolved finally.
• Stare = Stand by decisions.

Quick Revision

• कानूनको शासन: Dicey; सर्वोपरी कानून।
• शक्ति पृथकीकरण: Montesquieu; नियन्त्रण।
• प्राकृतिक न्याय: निष्पक्ष सुनुवाइ।
• नजिर: बाध्यकारिता।
• प्राङन्याय: अन्तिम फैसला।
• Nullum Crimen: विना कानून सजाय हुन्न。