फौजदारी दायित्वका सामान्य सिद्धान्त
परीक्षाका लागि मुख्य बुँदा
नेपालमा फौजदारी दायित्व मुख्यतया मुलुकी अपराध संहिता २०७४ द्वारा शासित छ र नेपालको संविधान २०७२ द्वारा संवैधानिक सुरक्षा प्राप्त छ। फौजदारी दायित्वका लागि तीन मुख्य तत्त्वहरू आवश्यक छन्: वैधानिकता, कार्य (Actus Reus), र दुराशय (Mens Rea)।
मुख्य अवधारणा
- वैधानिकता (Nullum crimen sine lege): कानून बिना अपराध हुँदैन। कुनै कार्य अपराध हुन त्यो कार्य गर्दाको समयमा कानूनले स्पष्ट रूपमा परिभाषित गरेको हुनुपर्छ।
- कार्य (Actus Reus): अपराधको भौतिक पक्ष। यो कानूनले निषेध गरेको स्वैच्छिक कार्य वा चूक हुनुपर्छ।
- दुराशय (Mens Rea): अपराधको मानसिक पक्ष। यसले अभियुक्तको 'दोषी मन' (आशय, ज्ञान, लापरवाही वा बेवास्ता) लाई जनाउँछ।
नेपाल कानूनका आधार
- नेपालको संविधान, धारा २०(४): पूर्वव्यापी कानूनको निषेध (कुनै कार्य गर्दा कानूनले अपराध नमान्ने कार्यमा सजाय नहुने)।
- नेपालको संविधान, धारा २०(५): दोहोरो खतराको सिद्धान्त (Double jeopardy) विरुद्ध सुरक्षा।
- मुलुकी अपराध संहिता २०७४, दफा २२: फौजदारी दायित्वसम्बन्धी सामान्य व्यवस्था।
भ्रमित पार्ने शब्दहरू
| विशेषता | कार्य (Actus Reus) | दुराशय (Mens Rea) |
|---|---|---|
| प्रकृति | भौतिक कार्य/चूक | मानसिक अवस्था (दोषी मन) |
| दृष्टिकोण | बाह्य/वस्तुगत | आन्तरिक/व्यक्तिपरक |
MCQ जालहरू
- वैधानिकता: 'नैतिक रूपमा गलत' हुँदैमा अपराध मान्ने गल्ती नगर्नुहोस्। Nullum crimen sine lege सिद्धान्त सम्झनुहोस्।
- पूर्वव्यापीता: फौजदारी कानून सामान्यतया भूतप्रभावी हुँदैनन्।
- स्वैच्छिकता: कार्य Actus reus हुन स्वैच्छिक हुनुपर्छ। अनैच्छिक प्रतिवर्त (reflex) अपराध होइन।
उदाहरण
रामले सुतेको बेला हात हल्लाउँदा भुलवश फूलदानी फुट्यो। यहाँ 'दोषी मन' (Mens Rea) छैन, त्यसैले उनी सम्पत्ति नष्ट गरेको अपराधमा दण्डित हुँदैनन्।
सम्झनाको सूत्र
G.A.M.L.: Guilty Act (Actus Reus) + Guilty Mind (Mens Rea) = Legally defined crime (कानूनी रूपमा परिभाषित अपराध)।
द्रुत पुनरावलोकन
- फौजदारी दायित्व: अपराधको कानूनी जिम्मेवारी।
- तत्त्वहरू: वैधानिकता + Actus Reus + Mens Rea।
- वैधानिकता: धारा २०(४) - कानून बिना अपराध छैन।
- Actus Reus: स्वैच्छिक कार्य।
- Mens Rea: आशय वा लापरवाहीयुक्त मानसिक अवस्था।
- मुलुकी अपराध संहिता २०७४: प्राथमिक कानून।