विधिशास्त्रको ऐतिहासिक विचारधारा
परीक्षा झलक
- संस्थापक: Friedrich Karl von Savigny — "ऐतिहासिक विचारधाराका जनक।"
- मूल विचार: कानुन निर्माण गरिने होइन, फेला पारिने हो — यो Volksgeist (जनचेतना) सँगै विकसित हुन्छ।
- तीन प्रमुख नाम: Savigny (Volksgeist), Montesquieu (प्रथम ऐतिहासिक दृष्टिकोण), Maine (Status to Contract)।
मूल अवधारणा
ऐतिहासिक विचारधारा ले कानुनलाई समुदायको इतिहासको स्वतःस्फूर्त (organic) उपज मान्दछ। कानुन सार्वभौम सत्ताको सोचेर दिइएको आदेश होइन; यो प्रथा, परम्परा, धर्म, नैतिकता र जनचेतना मार्फत धीमा र अज्ञात रूपमा विकसित हुन्छ। विधायिकाले त जनताको चेतनाले पहिल्यै सिर्जना गरिसकेको कुरालाई मात्र मान्यता दिन्छ।
प्रमुख योगदानकर्ता:
- Savigny — Volksgeist (जनचेतना) अवधारणा ल्याए। कानुन भाषा झैँ मौन, प्राकृतिक रूपमा विकसित हुन्छ, मनपरी आदेशले होइन।
- Montesquieu — The Spirit of Laws (1748) मा ऐतिहासिक दृष्टिकोण अपनाउने प्रथम विधिशास्त्री मानिन्छन्; कानुन समाजको हावापानी, भूगोल र प्रथा अनुकूल हुनुपर्छ।
- Sir Henry Maine — ऐतिहासिक विधिलाई अङ्ग्रेजी, रोमन र हिन्दु कानुनमा विस्तार गरे; प्रगतिशील समाज Status बाट Contract तर्फ बढ्छ भन्ने प्रसिद्ध सिद्धान्त।
नेपाल कानुन सन्दर्भ
यो सिद्धान्तलाई कुनै ऐन/धाराले संहिताबद्ध गरेको छैन, तर संहिताकरणअघि नेपाली कानुनलाई प्रथा/परम्परा ले कसरी आकार दिएको थियो भन्ने यसले बुझाउँछ। यो LLB प्रवेश परीक्षाको विधिशास्त्र अन्तर्गतको मानक विषय हो; नाम मिलाउने र परिभाषामुखी प्रश्न आउँछन्।
अन्योल हुने शब्दहरू
| शब्द | सम्बन्धित विचारधारा | मूल विचार |
|---|---|---|
| Volksgeist | ऐतिहासिक (Savigny) | कानुन = जनचेतना |
| सार्वभौमको आदेश | विश्लेषणात्मक (Austin) | कानुन = सार्वभौमको आदेश |
| सामाजिक अभियन्त्रण | समाजशास्त्रीय (Pound) | कानुनले स्वार्थ सन्तुलन गर्छ |
| Status to Contract | Maine (ऐतिहासिक) | सामाजिक प्रगतिको दिशा |
MCQ पासोहरू
- Volksgeist → Savigny, Maine वा Austin होइन। (Austin = विश्लेषणात्मक विचारधारा।)
- प्रथम ऐतिहासिक दृष्टिकोण → Montesquieu (1748), तर विचारधाराका जनक → Savigny। दुवैलाई नमिसाउनुहोस्।
- "Status to Contract" → Maine, Savigny होइन।
- ऐतिहासिक विचारधारा भन्छ कानुन फेला पारिन्छ, विश्लेषणात्मक भन्छ कानुन बनाइन्छ/आदेश गरिन्छ — विपरीत ध्रुव।
उदाहरण
पुस्तौँदेखि चलिआएको विवाह वा अंश सम्बन्धी प्रथाले कानुनी मान्यता पाउँछ किनभने त्यो समुदायको Volksgeist को अभिव्यक्ति हो — संसदले सिर्जना गरेकाले होइन।
स्मरण सूत्र
"SMM": Savigny (Volksgeist) – Montesquieu (प्रथम/हावापानी) – Maine (Status→Contract)। अनि: कानुन फेला पारिन्छ, बनाइँदैन।
द्रुत पुनरावलोकन
- संस्थापक: Savigny; अवधारणा: Volksgeist।
- प्रथम ऐतिहासिक दृष्टिकोण: Montesquieu, The Spirit of Laws (1748)।
- Maine: Status to Contract।
- नारा: कानुन फेला पारिन्छ, बनाइँदैन; विश्लेषणात्मक (आदेश) विचारधाराको विपरीत।