श्रम ऐन, २०७४: रोजगारीका प्रकार, काम गर्ने समय र सेवाको अन्त्य

2026-06-12

Exam Snapshot

नेपालको श्रम ऐन, २०७४ ले औपचारिक र अनौपचारिक दुवै क्षेत्रका श्रमिकहरूको अधिकार, कर्तव्य र सुरक्षाको नियमन गर्दछ। यसले लचिलो रोजगारी वर्गीकरण, काम गर्ने समय (दैनिक ८ घण्टा, साप्ताहिक ४८ घण्टा) र रोजगारीको अन्त्यका लागि कडा कार्यविधिगत व्यवस्था गरेको छ, जुन व्यापारिक तथा श्रम कानुन अन्तर्गतका MCQs का लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण क्षेत्र हो।

Core Concept

• नियमित रोजगारी (Regular Employment): निश्चित समय सीमा नतोकी नियमित प्रकृतिको कामको लागि राखिएका श्रमिक।
• कार्यगत रोजगारी (Work-Based Employment): कुनै खास काम वा आयोजना सम्पन्न गर्नका लागि राखिएका श्रमिक।
• समयावधि तोकिएको रोजगारी (Time-Bound Employment): निश्चित समय वा अवधिका लागि राखिएका श्रमिक।
• आकस्मिक रोजगारी (Casual Employment): महिनामा ७ दिन वा सोभन्दा कम अवधिका लागि आकस्मिक काममा लगाइएका श्रमिक।
• आंशिक समय रोजगारी (Part-Time Employment): नियमित कामको समयभन्दा कम समय (साधारणतया हप्ताको ३० घण्टा वा सोभन्दा कम) काम गर्ने श्रमिक।
• काम गर्ने समय (Working Hours): अधिकतम दैनिक ८ घण्टा र साप्ताहिक ४८ घण्टा। थप काम (Overtime) दैनिक बढीमा ४ घण्टा र हप्तामा २४ घण्टा मात्र गराउन पाइन्छ।
• विश्राम समय (Rest Intervals): लगातार ५ घण्टा काम गरेपछि कम्तीमा ३० मिनेट विश्राम समय दिनुपर्नेछ।
• रोजगारीको अन्त्य (Termination): राजीनामा, अनिवार्य अवकाश (६० वर्ष), कटौती (Retrenchment), अनुशासन सम्बन्धी कारबाही वा परीक्षणकालमा कार्यसम्पादन सन्तोषजनक नभएमा सेवाको अन्त्य हुन सक्छ।
• परीक्षणकाल (Probation Period): कानुनी सीमा ६ महिना (साविकको ऐनमा २४० दिन रहेकोमा हाल घटाएर ६ महिना कायम गरिएको)।

Nepal Law Anchors

• दफा १०: रोजगारीको वर्गीकरण।
• दफा १३: परीक्षणकाल (बढीमा ६ महिना)।
• दफा २८: काम गर्ने समय (दैनिक ८ घण्टा, साप्ताहिक ४८ घण्टा)।
• दफा ३०: थप काम (Overtime) को सीमा र पारिश्रमिक (साधारण पारिश्रमिकको १.५ गुणा)।
• दफा १३१: अनिवार्य अवकाशको उमेर (६० वर्ष)।
• दफा १४१: सूचना दिई सेवा अन्त्य गर्न सक्ने व्यवस्था।
• दफा १४५: श्रमिक कटौती (Retrenchment) सम्बन्धी व्यवस्था।

Confusable Terms

MCQ Traps

• Trap: वर्तमान श्रम ऐन अनुसार सामान्य परीक्षणकाल १ वर्षको हुन्छ। Correction: यो बढीमा ६ महिना मात्र हुन्छ (दफा १३)।
• Trap: रोजगारदाताले दोब्बर पारिश्रमिक दिएर जति पनि थप काम (Overtime) गराउन सक्छन्। Correction: थप कामको अधिकतम सीमा दैनिक ४ घण्टा र साप्ताहिक २४ घण्टा हो, र यसको पारिश्रमिक नियमितको १.५ गुणा हुन्छ, दोब्बर होइन।
• Trap: आकस्मिक रोजगारीमा रहेका श्रमिकहरू नियमित सामाजिक सुरक्षा कोषका सबै सुविधाहरूको हकदार हुन्छन्। Correction: आकस्मिक श्रमिकहरूलाई नियमित सामाजिक सुरक्षाका धेरै सुविधाहरूबाट छुट दिइएको छ, तर न्यूनतम पारिश्रमिक भने दिनुपर्छ।
• Trap: रोजगारदाताले बिना कुनै सूचना आफ्नो इच्छा अनुसार जुनसुकै बेला श्रमिक कटौती (Retrenchment) गर्न सक्छ। Correction: श्रमिक कटौती गर्नुअघि आधिकारिक ट्रेड युनियन वा श्रम कार्यालयलाई कम्तीमा ३० दिन अगाडि सूचना दिनु अनिवार्य छ (दफा १४५)।

Example

एउटा आईटी कम्पनीले रमेशलाई ९ महिना लाग्ने अनुमान गरिएको सफ्टवेयर निर्माण कार्यका लागि नियुक्त गर्छ। यो कार्यगत रोजगारी अन्तर्गत पर्दछ, नियमित वा आकस्मिक होइन। यदि उक्त सफ्टवेयर निर्माण कार्य ८ महिनामै सकियो भने रमेशको सेवा स्वतः समाप्त हुन्छ। तर यदि रमेशलाई कामको प्रगतिसँग सरोकार नराखी ठ्याक्कै ९ महिनाको समय दिएर राखिएको भए त्यो समयावधि तोकिएको रोजगारी हुने थियो।

Memory Hook

"८ र ४८ नियमित काम, ४ र २४ थप कामको जाम। अनिवार्य अवकाश ६० मा हुन्छ, परीक्षणकाल ६ महिनामै टुङ्गिन्छ।"

Quick Revision

• रोजगारीका पाँच प्रकारहरू: नियमित, कार्यगत, समयावधि तोकिएको, आकस्मिक र आंशिक समय रोजगारी।
• साधारण परीक्षणकाल बढीमा ६ महिना मात्र हुन्छ (दफा १३)।
• काम गर्ने समय: दैनिक ८ घण्टा र साप्ताहिक ४८ घण्टा; थप कामको सीमा: दैनिक ४ घण्टा र साप्ताहिक २४ घण्टा (पारिश्रमिक दर १५०%)।
• अनिवार्य अवकाशको उमेर ६० वर्ष हो (दफा १३१)।
• सेवा अवधिका आधारमा सेवा अन्त्यको सूचना अवधि: १ दिन (४ हप्तासम्म काम गरेकोमा), ७ दिन (१ वर्षसम्म काम गरेकोमा), र ३० दिन (१ वर्षभन्दा बढी काम गरेकोमा)।