दायित्व: देवानी, फौजदारी, कडा, र प्रतिनिधिक
परीक्षा झलक
दायित्व भनेको कानूनी जिम्मेवारी हो। देवानीमा क्षतिपूर्ति, फौजदारीमा सजाय, कडा दायित्वमा दोषरहित जोखिम, र प्रतिनिधिक दायित्वमा अर्काको कार्यको जिम्मेवारी पर्छ।
मूल अवधारणा
- देवानी दायित्व: नीजि क्षतिपूर्ति वा पुनर्स्थापना; प्रमाणको मापदण्ड: सम्भाव्यताको सन्तुलन।
- फौजदारी दायित्व: राज्यविरुद्धको कसुरमा सजाय; 'mens rea' र 'actus reus' आवश्यक। प्रमाण: संदेहभन्दा पर।
- कडा दायित्व (Strict Liability): कसुर विना नै जिम्मेवारी (दोषरहित दायित्व)।
- प्रतिनिधिक दायित्व (Vicarious Liability): अर्काको कार्य (जस्तै रोजगारदाता-कर्मचारी) का लागि जिम्मेवार हुनु।
नेपाल कानुन सन्दर्भ
- मुलुकी अपराध संहिता २०७४: दफा २२–२५ (फौजदारी दायित्वका आधारभूत सिद्धान्त)।
- मुलुकी देवानी संहिता २०७४: टोर्ट (अपकृत्य) सम्बन्धी व्यवस्था।
अन्योल हुने शब्दहरू
| शब्द | मुख्य कारक | केन्द्रबिन्दु |
|---|---|---|
| कडा दायित्व | कसुर आवश्यक छैन | सार्वजनिक सुरक्षा |
| प्रतिनिधिक दायित्व | अर्काको गल्ती | सम्बन्ध (मालिक/नोकर) |
MCQ पासोहरू
- कडा दायित्व: प्रायः 'mens rea' आवश्यक हुन्छ भनिन्छ, तर हुदैन।
- फौजदारी दायित्व: सधैं 'mens rea' र 'actus reus' चाहिन्छ।
- प्रतिनिधिक दायित्व: रोजगारदाताले आफैं कार्य गरेको हुनु पर्दैन।
उदाहरण
कर्मचारीले काम गर्दा क्षति पुर्याएमा रोजगारदाता प्रतिनिधिक दायित्वमा पर्छ। खतरनाक उद्योगले सावधानी अपनाए पनि क्षति भएमा कडा दायित्व लाग्छ।
स्मरण सूत्र
"CV" = Civil/Compensation. "Strict" = No-fault (दोषरहित). "Vicarious" = अर्काको लागि जिम्मेवारी।
द्रुत पुनरावलोकन
- देवानी: क्षतिपूर्ति।
- फौजदारी: सजाय (mens rea)।
- कडा: दोषरहित।
- प्रतिनिधिक: रोजगारदाता/कर्मचारी सम्बन्ध।