लिच्छवि, मल्ल र शाहकालीन कानुनी प्रणाली

2026-06-12

Exam Snapshot

१९१० को पहिलो मुलुकी ऐन जारी हुनुभन्दा अगाडिको नेपालको कानुनी इतिहासलाई लिच्छविकाल, मल्लकाल र प्रारम्भिक शाहकालमा विभाजन गरिन्छ। यी प्रणालीहरूले नागरिक र फौजदारी न्याय सम्पादन गर्न हिन्दू शास्त्रीय कानुन, शाही घोषणापत्र (लालमोहर, सनद, सवाल) र प्रथागत अभ्यासहरू मिश्रण गरेका थिए।

Core Concept

• लिच्छविकालीन कानुनी प्रणाली (इ.सं. १३०–८७९): यसलाई "स्वर्ण युग" भनिन्छ, जहाँ न्याय सम्पादन विकेन्द्रीकृत थियो। स्थानीय प्रशासनिक अधिकरण पाञ्चाली ले सानातिना विवादहरू समाधान गर्थ्यो भने चार प्रमुख केन्द्रीय अधिकरणहरूले विशेष क्षेत्राधिकार हेर्थे:
  • कुथेर: भूमि राजस्व र सम्पत्ति सम्बन्धी विवादहरू।
  • मापच्वक: विवाह, सम्बन्ध विच्छेद र पारिवारिक मामिलाहरू।
  • शुल्ली / सोल्ल: पाँचवटा महापातक (पञ्चमहापातक) फौजदारी कसुरहरू।
  • लिङ्ग्वल: सिँचाइ, कुलो र सार्वजनिक निर्माण कार्यहरू।
• मल्लकालीन कानुनी प्रणाली (इ.सं. १२०१–१७६९): राजा जयस्थिति मल्लको ऐतिहासिक मानव न्यायशास्त्र (इ.सं. १३८० को दशक) यस कालको मुख्य विशेषता हो। कीर्तिनाथ उपाध्याय र रघुनाथ झा जस्ता विद्वानहरूको सहयोगमा तयार पारिएको यस शास्त्रले हिन्दू वर्ण व्यवस्था मा आधारित भई सामाजिक व्यवहार, देवानी लेनदेन र सजायलाई व्यवस्थित गरेको थियो।
• शाहकालीन कानुनी प्रणाली (इ.सं. १५५९–१८४६): गोरखाका राजा राम शाहको कडा न्यायिक सुधारहरूमा आधारित (जसलाई "न्याय नपाए गोरखा जानु" भन्ने उखानबाट चिनिन्छ)। पृथ्वीनारायण शाहले शाही घोषणापत्र (लालमोहर), न्यायिक निर्देशन (सनद), र प्रशासनिक नियम (सवाल) मार्फत यी परम्पराहरूलाई एकीकृत गरे।

Nepal Law Anchors

• मानव न्यायशास्त्र: मध्यकालीन नेपाल उपत्यकाको सबैभन्दा पुरानो व्यवस्थित, लिखित देवानी तथा फौजदारी कानुन सङ्ग्रह।
• राम शाहको थिति: गोरखा राज्यमा नापतौलको मानकीकरण र फौजदारी सजाय निर्धारण।
• दिव्य उपदेश: पृथ्वीनारायण शाहको अलिखित संवैधानिक मार्गदर्शन र राज्यको परराष्ट्र नीति निर्देशिका।

Confusable Terms

MCQ Traps

• Trap: नेपालको पहिलो लिखित कानुन वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐन हो भनी ठान्नु।
  • Correction: मुलुकी ऐन १९१० पूरै देशका लागि पहिलो आधुनिक एकीकृत संहिता हो, तर राजा जयस्थिति मल्लको मानव न्यायशास्त्र (इ.सं. १३८०) नेपालको पहिलो ठूलो मध्यकालीन लिखित कानुन हो।
• Trap: "न्याय नपाए गोरखा जानु" भन्ने उखान पृथ्वीनारायण शाहको हो भनी ठान्नु।
  • Correction: यो उखान उनका पूर्वज, गोरखाका राजा राम शाह सँग सम्बन्धित छ।

Example

लिच्छविकालमा दुई छिमेकीबीच खेतीयोग्य जमिनको सिमाना विवाद भएमा उनीहरूले पहिले स्थानीय पाञ्चाली मा निवेदन दिन्थे। त्यहाँ समाधान नभएमा सिधै राजाकहाँ नगई भूमिसम्बन्धी केन्द्रीय न्यायाधिकरण कुथेर अधिकरण मा पठाइन्थ्यो।

Memory Hook

Lichhavi = Land (Kuther); Malla = Manab Nyaya Shastra; Shah = Sanads and Sawals.

Quick Revision

• चार लिच्छवि अधिकरण: कुथेर (जमिन), मापच्वक (परिवार), शुल्ली (अपराध), लिङ्ग्वल (कुलो/कुलेसो)।
• काठमाडौँ उपत्यकाको सामाजिक र कानुनी संरचनालाई सुधार गर्न जयस्थिति मल्ल ले मानव न्यायशास्त्र लागू गरेका थिए।
• राम शाहको थितिले व्यापारिक नाप (माना, पाथी) र न्यायमा पहुँच स्थापित गर्‍यो।
• शाहकालमा शाही कानुनी लिखतहरूमा लालमोहर (रातो छाप लागेको आदेश), सनद (अधिकार पत्र), र सवाल (नियमावली) सामेल थिए।