मुलुकी ऐन १९१० — नेपालको पहिलो संहिताबद्ध कानुन र यसको विरासत
परीक्षा झलक (Exam Snapshot)
नेपालको कानुनी इतिहासमा राजा सुरेन्द्र विक्रम शाहको लालमोहर लागेर वि.सं. १९१० पौष ७ गते जारी भएको मुलुकी ऐन १९१० नेपालको पहिलो विस्तृत र संहिताबद्ध लिखित कानुन हो। प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाले आफ्नो युरोप भ्रमणबाट फर्केपछि प्रचलित धार्मिक परम्परा, सनद, सवाल र स्थानीय प्रथालाई एकीकृत गरी यो ऐतिहासिक कानुनको निर्माण गराएका थिए।
मुख्य अवधारणा (Core Concept)
- पहिलो संहिताबद्ध कानुन (First Codification): यसले छरिएर रहेका सनद, सवाल, धार्मिक शास्त्र र अलिखित परम्पराहरूलाई प्रतिस्थापन गरी देशमा एउटै लिखित कानुनी व्यवस्थाको सुरुवात गर्यो।
- जातिय श्रेणीकरण (Caste-Based Hierarchy): यस ऐनले समाजलाई तागाधारी, मतवाली र पानी नचल्ने गरी वर्गीकरण गरी जातप्रथाका आधारमा फौजदारी, देवानी तथा कार्यविधि कानुन लागू गरेको थियो।
- युरोपेली प्रभाव: जङ्गबहादुर राणाले सन् १८५० को युरोप भ्रमणका क्रममा फ्रान्सको नेपोलियन कोड (१८०४) बाट प्रभावित भई यसको तर्जुमा गराएका थिए, यद्यपि यसको मुख्य विषयवस्तु हिन्दू परम्परा र धर्मशास्त्रमा आधारित थियो।
- एकीकृत न्याय प्रशासन: पहिलो पटक नेपालभर एउटै अदालती कार्यविधि, दण्ड सजायको मापदण्ड, जग्गा जमिनसम्बन्धी र अंशवण्डा सम्बन्धी एकीकृत कानुनी व्यवस्था गरियो।
- खारेजी/प्रतिस्थापन: यो ऐन करिब एक शताब्दीसम्म लागू रही राजा महेन्द्रको पालामा जारी भएको समतामूलक नयाँ मुलुकी ऐन २०२० द्वारा प्रतिस्थापन भएको थियो।
नेपाल कानुनका आधारहरू (Nepal Law Anchors)
- जारी भएको मिति: वि.सं. १९१० पौष ७ गते (परीक्षार्थीले कण्ठै गर्नुपर्ने मिति)।
- लालमोहर जारी गर्ने राजा: श्री ५ सुरेन्द्र विक्रम शाह।
- मुख्य योजनाकार: प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणा।
- मस्यौदा समिति: जङ्गबहादुर राणाद्वारा कानुनको मस्यौदा तयार पार्न गठित कौशल अड्डा।
झुक्किने शब्दहरू (Confusable Terms)
| विशेषता | मुलुकी ऐन १९१० | नयाँ मुलुकी ऐन २०२० | मुलुकी संहिताहरू २०७४ |
|---|---|---|---|
| जारी भएको वर्ष | वि.सं. १९१० | वि.सं. २०२० | वि.सं. २०७४ |
| मुख्य दर्शन | जातीय असमानता (वर्ण व्यवस्थामा आधारित) | समानताको सिद्धान्त (जातीय भेदभाव अन्त्य) | आधुनिक, धर्मनिरपेक्ष तथा मानवअधिकारमुखी |
| मस्यौदाकर्ता | कौशल अड्डा | शाही आयोग | देवानी तथा फौजदारी कानुन मस्यौदा समितिहरू |
| ढाँचा | एउटै वृहत् संहिताबद्ध ऐन (५ भाग) | एउटै संहिताबद्ध ऐन | देवानी र फौजदारी संहिता तथा कार्यविधिमा विभक्त |
MCQ जालहरू (MCQ Traps)
- राजा र प्रधानमन्त्रीको भ्रम: परीक्षामा कसको शासनकालमा यो ऐन जारी भयो भनी सोधिन्छ। उत्तर राजा सुरेन्द्र विक्रम शाह हो, जङ्गबहादुर राणा प्रधानमन्त्री मात्र थे।
- धर्मनिरपेक्षताको भ्रम: १९१० को मुलुकी ऐनले सबै नागरिकलाई समान व्यवहार गर्दैनथ्यो। सजायको मात्रा कसुरदार र पीडितको जातको आधारमा तय हुन्थ्यो।
- खारेजीको वर्ष: १९१० को ऐनलाई सोझै २०७४ को संहिताले नभई नयाँ मुलुकी ऐन २०२० (विशेषतः वि.सं. २०२० भदौ १ गते) ले खारेज गरेको हो।
उदाहरण (Example)
मुलुकी ऐन १९१० अन्तर्गत ज्यान मार्ने (Homicide) कसुरमा जात अनुसार फरक सजाय हुन्थ्यो। ब्राह्मण कसुरदारलाई मृत्युदण्ड (प्राणदण्ड) दिन वर्जित थियो र उसलाई दाम्लाही (देश निकाला वा मुडुलो पार्ने) गरिन्थ्यो, जबकि तल्लो जातका कसुरदारले माथिल्लो जातको व्यक्तिलाई मार्दा मृत्युदण्ड दिइने व्यवस्था थियो।
कण्ठ गर्ने तरिका (Memory Hook)
सुरेन्द्रको मोहर, जङ्गको सपना; १९१० को ऐन, कानुनको जग बस्ना।
१९१० पौष ७ गतेलाई नेपालमा पहिलो पटक लिखित कानुनी युगको सुरुआत भएको ऐतिहासिक दिनका रूपमा सम्झनुहोस्।
द्रुत पुनरावलोकन (Quick Revision)
- जारी मिति: १९१० पौष ७ गते।
- मुख्य सुत्रधार: प्र.म. जङ्गबहादुर राणा।
- लालमोहर: राजा सुरेन्द्र विक्रम शाह।
- प्रेरणा स्रोत: नेपोलियन कोड १८०४।
- स्वरूप: हिन्दू धर्मशास्त्र र जातीय तहगत प्रणालीमा आधारित।
- प्रतिस्थापन गर्ने कानुन: नयाँ मुलुकी ऐन, २०२०।