राष्ट्रिय सभा: संरचना, निर्वाचन र भूमिका
Exam Snapshot
राष्ट्रिय सभा संघीय संसदको माथिल्लो सदन हो, जसले स्थायी व्यवस्थापकीय निकाय र प्रदेशहरूको प्रतिनिधित्व गर्दछ। यसमा ५९ सदस्य हुन्छन् र यसको निर्वाचन प्रणालीले संघीय र स्थानीय प्रतिनिधित्वलाई सन्तुलित गर्दछ।
Core Concept
- संरचना: जम्मा ५९ सदस्य। ५६ जना सात प्रदेशबाट (प्रत्येक प्रदेशबाट ८ जना) निर्वाचित हुन्छन् र ३ जना मन्त्रिपरिषद्को सिफारिसमा राष्ट्रपतिबाट मनोनीत हुन्छन्।
- प्रदेश कोटाको विभाजन: प्रत्येक प्रदेशबाट निर्वाचित ८ जनामध्ये ३ महिला, १ दलित, १ अपांगता भएका व्यक्ति वा अल्पसंख्यक, र ३ जना अन्य गरी ८ जना हुन्छन्।
- निर्वाचक मण्डल: सदस्यहरू प्रदेश सभाका सदस्य र स्थानीय तहका अध्यक्ष/उपाध्यक्ष तथा प्रमुख/उपप्रमुख रहेको निर्वाचक मण्डलद्वारा निर्वाचित हुन्छन्।
- निर्वाचन प्रणाली: निर्वाचन 'एकल संक्रमणीय मत' (Single Transferable Vote) प्रणालीमार्फत गरिन्छ, जसले समावेशी प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्दछ।
- भूमिका: यसले विधायिकी पुनरावलोकनको रूपमा काम गर्छ र प्रदेशहरूको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्दछ। यो कहिल्यै विघटन नहुने स्थायी सदन हो।
Nepal Law Anchors
- धारा ८६: राष्ट्रिय सभाको गठन।
- धारा ८७: सदस्यको योग्यता।
- धारा ८८: सदस्यको शपथ।
Confusable Terms
- राष्ट्रिय सभा बनाम प्रतिनिधि सभा: राष्ट्रिय सभा (माथिल्लो सदन) स्थायी हो र प्रदेशलाई प्रतिनिधित्व गर्छ, जबकि प्रतिनिधि सभा (तल्लो सदन) जनताको प्रत्यक्ष प्रतिनिधित्व हो र यो विघटन हुन सक्छ।
- मनोनित सदस्य: राष्ट्रपतिबाट जम्मा ३ जना मात्र मनोनीत हुन्छन्; बाँकी ५६ जना निर्वाचित हुन्छन्।
MCQ Traps
- प्रत्यक्ष निर्वाचन: राष्ट्रिय सभाका सदस्यहरू जनताद्वारा प्रत्यक्ष निर्वाचित हुँदैनन्; उनीहरू प्रदेश र स्थानीय तहका प्रतिनिधिहरूबाट निर्वाचित हुन्छन्।
- विघटन: प्रतिनिधि सभा जस्तो राष्ट्रिय सभा विघटन हुन सक्दैन, यो स्थायी सदन हो।
- पदावधि: सदस्यको पदावधि ६ वर्ष हुन्छ, तर प्रत्येक २ वर्षमा एक-तिहाइ सदस्यको कार्यकाल समाप्त हुन्छ।
Example
कुनै प्रदेशले ८ सदस्य निर्वाचित गर्दा, प्रदेश सभा सदस्य र स्थानीय तहका प्रमुख/उपप्रमुखहरूले मतदान गर्छन्। यदि मनोनीत सिटमा रिक्तता भएमा, मन्त्रिपरिषद्को सिफारिसमा राष्ट्रपतिले नियुक्त गर्छन्।
Memory Hook
"५९ को सभा, ५६ निर्वाचित (प्रति प्रदेश ८), ३ राष्ट्रपतिबाट मनोनीत।"
Quick Revision
- स्थायी सदन (विघटन हुन सक्दैन)।
- कुल ५९ सदस्य (५६ निर्वाचित + ३ मनोनीत)।
- प्रति प्रदेश ८ सदस्य।
- प्रदेश सभा र स्थानीय तहका प्रमुखद्वारा निर्वाचित।
- पदावधि: ६ वर्ष; प्रत्येक २ वर्षमा एक-तिहाइ अवकाश।