नेपाल नागरिकता ऐन, २०६३ र २०८० को संशोधन
Exam Snapshot
नेपाल नागरिकता ऐन, २०६३ (पहिलो संशोधन ऐन, २०८० द्वारा विस्तृत रूपमा संशोधित) ले नेपाली नागरिकता प्राप्ति, समाप्ति र पुनः प्राप्तिको नियमन गर्दछ। यस संशोधनले मुख्यतया जन्मसिद्ध नागरिकका सन्तानलाई वंशजको नागरिकता प्रदान गर्ने, बाबुको पहिचान नभएका स्वघोषणा सम्बन्धी व्यवस्था र गैरआवासीय नेपाली (NRN) नागरिकताको व्यवस्था गरेको छ।
Core Concept
- वंशजको आधारमा नागरिकता: नेपाली नागरिक आमा वा बाबुबाट जन्मेका व्यक्तिले वंशजको आधारमा नागरिकता पाउनेछन्। नयाँ संशोधनले जन्मसिद्ध (जन्मको आधारमा) नागरिकता प्राप्त गरेका नागरिकका सन्तानलाई उमेर पुगेपछि वंशजको नागरिकता पाउने मार्ग प्रशस्त गरेको छ।
- बाबुको पहिचान नभएको अवस्थामा मातृत्वको आधारमा: नेपालको सरहदभित्र फेला परेको र बाबुको ठेगान नभएको वा नेपाली नागरिक आमाबाट नेपालमा जन्म भई बाबुको पहिचान हुन नसकेको व्यक्तिले स्वघोषणा (Self-declaration) पेश गरी वंशजको नागरिकता प्राप्त गर्न सक्छन्। पछि बाबु विदेशी ठहरेमा यो नागरिकता अङ्गीकृतमा परिणत हुनेछ।
- अङ्गीकृत नागरिकता: कानुनी प्रक्रिया, वैवाहिक सम्बन्ध वा विशिष्ट योगदानको आधारमा विदेशी नागरिकलाई प्रदान गरिने नागरिकता। नेपाली नागरिकसँग विवाह गर्ने विदेशी महिलाले विदेशी नागरिकता त्याग्ने कारबाही चलाएको निस्सा र वैवाहिक सम्बन्धको प्रमाण पेश गरी वैवाहिक अङ्गीकृत नागरिकता प्राप्त गर्न सक्छिन्।
- गैरआवासीय नेपाली (NRN) नागरिकता: संविधानको धारा १४ बमोजिम सार्क (SAARC) मुलुक बाहेक अन्य देशमा बसोबास गर्ने नेपाली मूलका विदेशी नागरिकलाई यो नागरिकता प्रदान गरिन्छ। यसले आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अधिकार प्रदान गर्दछ तर राजनीतिक अधिकार (मतदान, निर्वाचनमा उम्मेदवारी, र निजामती सेवामा प्रवेश) पूर्ण रूपमा निषेध गर्दछ।
Nepal Law Anchors
- नेपालको संविधानको भाग २ (धारा १० देखि १५): नागरिकता सम्बन्धी संवैधानिक व्यवस्थाहरू।
- नेपालको संविधानको धारा १४: गैरआवासीय नेपाली (NRN) नागरिकता प्रदान गर्ने संवैधानिक आधार।
- नेपाल नागरिकता ऐन, २०६३ को दफा ३: वंशजको नागरिकता प्राप्त गर्ने कानुनी व्यवस्था।
- नेपाल नागरिकता ऐन, २०६३ को दफा ५: अङ्गीकृत नागरिकता सम्बन्धी योग्यता र प्रक्रिया।
- नेपाल नागरिकता ऐन, २०६३ को दफा ७क (२०८० को संशोधनद्वारा थप): गैरआवासीय नेपाली नागरिकता प्राप्ति र यसको अधिकार सम्बन्धी व्यवस्था।
Confusable Terms
| शब्द | वंशजको नागरिकता | अङ्गीकृत नागरिकता | गैरआवासीय नेपाली (NRN) नागरिकता |
|---|---|---|---|
| योग्यता | बाबु वा आमा नेपाली नागरिक भएको (संशोधन अनुसार जन्मसिद्धका सन्तान समेत)। | नेपाली नागरिकसँग विवाह गरेकी विदेशी महिला वा निश्चित कानुनी शर्त पुरा गरेका विदेशी। | सार्क क्षेत्र बाहिर बसोबास गर्ने नेपाली मूलका विदेशी नागरिक। |
| राजनीतिक अधिकार | सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकारहरू प्राप्त (मतदान र उच्च संवैधानिक पद)। | मतदान र धेरैजसो पदमा योग्य (तर राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री जस्ता शीर्ष पदहरूमा बन्देज)। | कुनै पनि राजनीतिक अधिकार प्राप्त नहुने (मतदान वा सरकारी पदमा रोक)। |
| दोहोरो नागरिकता | पूर्ण रूपमा निषेधित; विदेशी नागरिकता लिएमा स्वतः खारेज हुने। | पूर्ण रूपमा निषेधित; पुरानो नागरिकता त्याग्ने प्रक्रिया अनिवार्य। | विदेशी पासपोर्ट र गैरआवासीय नेपाली नागरिकता प्रमाणपत्र सँगै राख्न पाइने। |
MCQ Traps
- सार्क क्षेत्रको जाल (SAARC Trap): गैरआवासीय नेपाली नागरिकता केवल सार्क सदस्य राष्ट्रहरू बाहेक (Non-SAARC) अन्य देशमा बस्ने नेपाली मूलका नागरिकलाई मात्र प्राप्त हुन्छ। सार्क देशमा बस्नेले यो प्राप्त गर्न सक्दैनन्।
- स्वघोषणा सम्बन्धी भ्रम: बाबुको पहिचान नभएको अवस्थामा वंशजको नागरिकता पाउन आमाले स्वघोषणा पेश गर्नु अनिवार्य हुन्छ। पछि बाबु विदेशी भएको प्रमाणित भएमा नागरिकता रद्द नभई अङ्गीकृत नागरिकतामा परिणत हुन्छ।
- उच्च संवैधानिक पदको बन्देज: संविधानको धारा २८९ बमोजिम राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, प्रधानन्यायाधीश, प्रतिनिधि सभाका सभामुख, राष्ट्रिय सभाका अध्यक्ष, प्रदेश प्रमुख, मुख्यमन्त्री र सुरक्षा निकायका प्रमुख जस्ता पदहरूमा वंशज नागरिक मात्र नियुक्त हुन सक्छन्। अङ्गीकृत नागरिक यसका लागि योग्य हुँदैनन्।
Example
रामका आमाबाबुले २०६३ सालको विशेष व्यवस्था अन्तर्गत जन्मको आधारमा नागरिकता (जन्मसिद्ध) प्राप्त गरेका थिए। पुरानो व्यवस्था अनुसार रामले वंशजको नागरिकता पाउन सकेका थिएनन्। २०८० को पहिलो संशोधन ऐन लागू भएपछि, रामले आफ्ना आमाबाबुको नागरिकता पेश गरी वंशजको नेपाली नागरिकता प्राप्त गर्न सक्छन्।
त्यस्तै, नेपाली नागरिकता त्यागेर अमेरिकी नागरिकता लिएकी सीताले दफा ७क बमोजिम गैरआवासीय नेपाली नागरिकता प्राप्त गर्न सक्छिन्। यसबाट उनले नेपालमा घरजग्गा खरिद गर्न र व्यापार व्यवसाय संचालन गर्न सक्छिन् तर निर्वाचनमा भोट हाल्न पाउने छैनन्।
Memory Hook
"NRN ले आर्थिक, सामाजिक, र सांस्कृतिक (ECS) अधिकार दिन्छ, तर सार्क बाहिरकालाई मात्र राजनीतिक (P) अधिकार दिँदैन।"
Quick Revision
- पहिलो संशोधन ऐन, २०८० राष्ट्रपतिबाट २०८० जेठ १७ मा प्रमाणीकरण भएको थियो।
- "जन्मसिद्ध नागरिक" का सन्तानले अब "वंशजको नागरिकता" प्राप्त गर्न सक्नेछन्।
- वैवाहिक अङ्गीकृत नागरिकताका लागि विदेशी नागरिकता त्याग्ने प्रक्रिया सुरु गरेको प्रमाण अनिवार्य छ।
- NRN नागरिकता प्राप्त गर्न सार्क बाहेकको देशको नागरिकता लिएको प्रमाण चाहिन्छ।
- धारा २८९ बमोजिमका प्रमुख संवैधानिक पदहरूमा वंशज नागरिक मात्र योग्य हुन्छन्।