कानूनको शुद्ध सिद्धान्त (हान्स केल्सेन)
परीक्षाको संक्षिप्त अवलोकन
हान्स केल्सेनको कानूनको शुद्ध सिद्धान्त कानूनी सकारात्मकतावाद को एक आधारशिला हो र LLB प्रवेश परीक्षाहरूमा प्रायः सोधिने विषय हो। यसका मुख्य सिद्धान्तहरूमा ध्यान दिनुहोस्: कानूनको शुद्धता, नियमहरूको पदानुक्रम, र ग्रुन्डनर्म को अवधारणा। प्रश्नहरूले प्रायः 'अधिकार' (ought) र 'वास्तविकता' (is) बीचको भिन्नता र केल्सेनले कानूनलाई अन्य विषयहरूबाट कसरी अलग गर्छन् भन्ने कुराको परीक्षण गर्छन्।
मुख्य अवधारणा: कानूनको शुद्ध सिद्धान्त
केल्सेनको कानूनको शुद्ध सिद्धान्त (Reine Rechtslehre) ले कानूनलाई स्वतन्त्र नियामक प्रणाली को रूपमा प्रस्ताव गर्दछ जसलाई नैतिकता, राजनीति, समाजशास्त्र वा अर्थशास्त्रको प्रभाव बिना अध्ययन गरिनुपर्छ। उहाँले कानूनलाई 'अधिकार' (Sollen) प्रस्तावहरूको विज्ञानको रूपमा हेर्नुहुन्छ, जुन प्राकृतिक विज्ञानका 'वास्तविकता' (Sein) कथनहरूबाट भिन्न छ।
मुख्य सिद्धान्तहरू:
- शुद्धता: कानूनलाई गैर-कानूनी तत्वहरू (जस्तै: नैतिकता, राजनीति, समाजशास्त्र) बाट शुद्ध गरिनुपर्छ ताकि एक वास्तविक वस्तुनिष्ठ कानूनी विज्ञान स्थापित गर्न सकियोस्।
- नियामक विज्ञान: कानूनले मानिसहरूले कसरी व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने कुरा निर्धारण गर्दछ, प्रायोगिक तथ्यहरूमा होइन, कानूनी कर्तव्य र नियमहरूमा केन्द्रित हुन्छ।
- नियमहरूको पदानुक्रम (Stufenbau): कानूनी प्रणाली पिरामिड जस्तै संरचित हुन्छ। प्रत्येक तल्लो नियम (जस्तै: ऐन, नियम) आफ्नो वैधता उच्च नियम (जस्तै: संविधान) बाट प्राप्त गर्दछ। यदि कुनै नियम उच्च नियमद्वारा तोकिएको तरिकामा बनाइएको छ भने त्यो वैध हुन्छ।
- ग्रुन्डनर्म (आधारभूत नियम): यो कानूनी प्रणालीको शीर्षमा रहेको अन्तिम, पूर्वअनुमानित, काल्पनिक, वा ट्रान्सेन्डेन्टल आधारभूत नियम हो। यो सकारात्मक कानून होइन तर एक तार्किक पूर्वधारणा हो जसले सम्पूर्ण कानूनी व्यवस्थाका लागि आधारभूत अधिकार र एकता प्रदान गर्दछ। यो पहिलो संविधान वा संस्थापक कानूनी कार्यलाई किन बाध्यकारी मानिन्छ भन्ने कारण हो।
नेपाल कानूनमा आधारहरू
केल्सेनको सिद्धान्त दार्शनिक भए पनि, यसको पदानुक्रमित कानूनी प्रणालीको अवधारणा नेपालको कानूनी संरचनासँग मेल खान्छ:
- नेपालको संविधान: नेपालको संविधान २०७२ (धारा १) देशको सर्वोच्च कानून हो। अन्य सबै कानूनहरू यससँग संगत हुनुपर्छ। यसले स्पष्ट पदानुक्रम स्थापित गर्दछ जहाँ संविधानले सर्वोच्च नियमको रूपमा कार्य गर्दछ जसबाट अन्य सबै कानूनहरूले आफ्नो वैधता प्राप्त गर्छन्, केल्सेनको ग्रुन्डनर्म जस्तै अन्तिम प्रमाणीकरणको कार्यमा (यद्यपि केल्सेनको ग्रुन्डनर्म आफैं एक पूर्वधारणा हो, सकारात्मक कानून होइन)।
- विधायी पदानुक्रम: संसदद्वारा पारित ऐनहरू कार्यपालिका निकायहरूद्वारा बनाइएका नियम र विनियमहरूभन्दा उच्च हुन्छन्।
- न्यायिक पुनरावलोकन: सर्वोच्च अदालतको न्यायिक पुनरावलोकनको शक्तिले कानूनहरू संविधानसँग संगत छन् भन्ने सुनिश्चित गर्दछ, नियामक पदानुक्रमलाई कायम राख्छ।
भ्रमपूर्ण शब्दहरू
| विशेषता | कानूनको शुद्ध सिद्धान्त (केल्सेन) | आज्ञा सिद्धान्त (अस्टिन) |
|---|---|---|
| कानूनको प्रकृति | नियामक विज्ञान, 'अधिकार' कथनहरूको प्रणाली | सार्वभौमको आज्ञाहरू, जुन प्रतिबन्धहरूद्वारा समर्थित छन् |
| वैधता | उच्च नियमबाट प्राप्त हुन्छ, अन्ततः पूर्वअनुमानित ग्रुन्डनर्मबाट | एक निश्चित सार्वभौमप्रति सामान्य आज्ञाकारिता; कुनै उच्च अधिकार छैन |
| सार्वभौम | केन्द्रीय छैन; कानून नियमहरूको प्रणाली हो | आवश्यक; सबै कानूनको स्रोत |
| नैतिकता | कानूनबाट कडाईका साथ अलग गरिएको छ | कानूनबाट कडाईका साथ अलग गरिएको छ |
MCQ जालहरू
- ग्रुन्डनर्म सकारात्मक कानूनको रूपमा: भ्रमपूर्ण प्रश्नहरूले ग्रुन्डनर्मलाई लिखित संविधान वा सकारात्मक कानून हो भनी भन्न सक्छन्। याद गर्नुहोस्, यो पूर्वअनुमानित, काल्पनिक नियम हो, लागू गरिएको कानून होइन।
- शुद्धता बनाम नैतिकता: प्रश्नहरूले प्रायः केल्सेनले कानूनमा नैतिकता समावेश गर्छ कि गर्दैन भनेर परीक्षण गर्छन्। उहाँले यसलाई स्पष्ट रूपमा बहिष्कार गर्दछन्।
- 'वास्तविकता' बनाम 'अधिकार': कानूनलाई 'अधिकार' कथनहरू (नियमहरू) को सट्टा 'वास्तविकता' कथनहरू (तथ्यहरू) को रूपमा गलत पहिचान गर्नु।
- केल्सेनको राष्ट्रियता: उहाँ अस्ट्रियन-अमेरिकी हुनुहुन्थ्यो, जर्मन वा ब्रिटिश होइन।
उदाहरण
नेपालमा ट्राफिक कानूनको कल्पना गर्नुहोस्: "वाहनहरू सडकको बायाँ भागमा चल्नुपर्छ।" यो एउटा नियम हो। यसको वैधता ट्राफिक ऐनबाट आउँछ। ट्राफिक ऐनको वैधता एउटा सक्षम ऐनबाट आउँछ, जसले संविधानबाट आफ्नो वैधता प्राप्त गर्दछ। संविधानको अन्तिम बाध्यकारी शक्ति केल्सेनको ग्रुन्डनर्मद्वारा पूर्वअनुमानित हुन्छ, जसले हामीलाई सम्पूर्ण कानूनी प्रणालीलाई वैध मान्न अनुमति दिन्छ।
स्मरणको लागि
केल्सेनको शुद्ध सिद्धान्तलाई "सफा पिरामिड" जस्तै सोच्नुहोस्: केल्सेनले कानूनलाई सफा (शुद्ध) चाहन्छन्, र एक पिरामिड (पदानुक्रम) लाई एक पूर्वअनुमानित आधार (ग्रुन्डनर्म) मा निर्माण गर्छन्।
द्रुत पुनरावलोकन
- केल्सेन: हान्स केल्सेन (अस्ट्रियन-अमेरिकी विधिशास्त्री)।
- मुख्य विचार: कानून एक शुद्ध, स्वतन्त्र नियामक विज्ञान हो।
- शुद्धता: नैतिकता, राजनीति, समाजशास्त्र समावेश गर्दैन।
- कानून = 'अधिकार': उपदेशात्मक, वर्णनात्मक होइन।
- पदानुक्रम (Stufenbau): कानूनहरूले उच्च नियमहरूबाट वैधता प्राप्त गर्दछन्।
- ग्रुन्डनर्म: सम्पूर्ण प्रणालीलाई प्रमाणित गर्ने अन्तिम, पूर्वअनुमानित, काल्पनिक आधारभूत नियम। सकारात्मक कानून होइन।
- सकारात्मकतावाद: एक कानूनी सकारात्मकतावादी सिद्धान्त।