जोन रल्सको न्यायको सिद्धान्त: आदिम अवस्था र दुई सिद्धान्तहरू

2026-06-12

Exam Snapshot

जोन रल्स (John Rawls, १९२१–२००२) ले आफ्नो प्रसिद्ध कृति A Theory of Justice (1971) मा वितरणमुखी न्याय (Distributive Justice) को ढाँचा स्थापना गर्न सामाजिक सम्झौताको सिद्धान्तलाई पुनर्जीवित गरे। उनले उपयोगितावाद (Utilitarianism) को विरोध गर्दै समाजको संरचना व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको रक्षा र विपन्न वर्गको हित हुने गरी निर्माण हुनुपर्ने तर्क गरे। यो सिद्धान्त विधिशास्त्र, मानव अधिकार, र नेपालको सकारात्मक विभेदको संवैधानिक व्याख्याका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।

Core Concept

रल्सको न्यायको सिद्धान्त एउटा काल्पनिक वैचारिक प्रयोग र क्रमिक रूपमा व्यवस्थित गरिएका न्यायका दुईवटा सिद्धान्तहरूमा आधारित छ:

• आदिम अवस्था (The Original Position): यो एउटा यस्तो काल्पनिक अवस्था हो जहाँ विवेकशील व्यक्तिहरू आफ्नो भावी समाजलाई सञ्चालन गर्ने न्यायका नियमहरू तय गर्न भेला हुन्छन्। यो परम्परागत सामाजिक सम्झौताको आधुनिक रूप हो।
• अज्ञानताको पर्दा (The Veil of Ignorance): आदिम अवस्थामा रहने व्यक्तिहरूको अगाडि रहने वैचारिक पर्दा। यस पर्दा पछाडि बस्ने कसैलाई पनि आफ्नो जात, लिङ्ग, वर्ग, बुद्धि वा शारीरिक क्षमता थाहा हुँदैन। आफ्नो व्यक्तिगत हित थाहा नहुने भएकोले, मानिसहरूले सबैभन्दा कमजोर व्यक्तिको लागि पनि फाइदा हुने न्यायपूर्ण नियम बनाउन बाध्य हुन्छन्।
• पहिलो सिद्धान्त (समान स्वतन्त्रताको सिद्धान्त - The Liberty Principle): प्रत्येक व्यक्तिलाई अन्य व्यक्तिहरूको समान स्वतन्त्रतासँग मेल खाने गरी व्यापक आधारभूत स्वतन्त्रताको समान अधिकार हुनुपर्छ। यो सिद्धान्त सर्वोपरि हुन्छ।
• दोस्रो सिद्धान्त (सामाजिक र आर्थिक असमानता सम्बन्धी सिद्धान्त): सामाजिक र आर्थिक असमानताहरूलाई देहायका दुई शर्तहरू पुरा भएमा मात्र स्वीकार गर्न सकिन्छ:
  • अवसरको निष्पक्ष समानता (Fair Equality of Opportunity): राज्यका पद र ओहोदाहरू सबैका लागि निष्पक्ष अवसरको समानताका आधारमा खुला हुनुपर्छ।
  • भेदको वा भिन्नताको सिद्धान्त (The Difference Principle): सामाजिक असमानताबाट सिर्जित व्यवस्थाले समाजका सबैभन्दा विपन्न वा कमजोर (Least-advantaged) वर्गलाई अधिकतम फाइदा पुऱ्याउनुपर्छ।
• क्रमबद्ध प्राथमिकता (Lexical Priority): यी सिद्धान्तहरूलाई निश्चित क्रममा लागु गर्नुपर्छ: पहिलो स्वतन्त्रताको सिद्धान्त, त्यसपछि अवसरको निष्पक्ष समानता, र अन्त्यमा मात्र भेदको सिद्धान्त।

Nepal Law Anchors

नेपालको संवैधानिक संरचनामा जोन रल्सको वितरणमुखी न्याय र भेदको सिद्धान्त (Difference Principle) स्पष्ट रूपमा प्रतिविम्बित भएको पाइन्छ:

• नेपालको संविधानको प्रस्तावना: समानुपातिक समावेशी र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्दै समतामूलक समाजको निर्माण गर्ने संकल्प गरिएको छ।
• धारा १८ (३) को प्रतिबन्धात्मक वाक्यांश (समानताको हक): महिला, दलित, उत्पीडित वा पिछडिएका वर्गका लागि कानून बनाई विशेष व्यवस्था (सकारात्मक विभेद/आरक्षण) गर्न रोक नलगाइने प्रावधान छ (यो सीधा भेदको सिद्धान्त सँग मेल खान्छ)।
• धारा ४२ (सामाजिक न्यायको हक): सामाजिक रूपले पछाडि परेका वर्गलाई समावेशी सिद्धान्तका आधारमा राज्यका निकायमा सहभागी हुने हक प्रदान गरिएको छ।

Confusable Terms

MCQ Traps

• Trap: परीक्षामा रल्सले धन र सम्पत्तिको पूर्ण समानता (Absolute Equality) को वकालत गर्छन् भनी सोध्न सक्छ।
  • Correct Framing: रल्सले पूर्ण आर्थिक समानताको वकालत गर्दैनन्। यदि असमानताले सबैभन्दा गरिब वर्गलाई फाइदा पुऱ्याउँछ भने उनी असमानतालाई स्वीकार गर्छन् (भेदको सिद्धान्त)।
• Trap: सिद्धान्तहरूको क्रमिक प्राथमिकता (Lexical Priority) मा द्विविधा पार्न सक्छ।
  • Correct Framing: स्वतन्त्रता (Liberty) सधैं आर्थिक लाभ वा अवसर भन्दा माथि रहन्छ। रल्सका अनुसार आर्थिक लाभका लागि आधारभूत स्वतन्त्रता सम्झौता गर्न सकिंदैन।
• Trap: 'आदिम अवस्था' (Original Position) लाई ऐतिहासिक घटना मान्नु।
  • Correct Framing: यो कुनै वास्तविक ऐतिहासिक घटना नभएर विशुद्ध काल्पनिक वैचारिक प्रयोग (Thought Experiment) मात्र हो।

Example

मानौं सरकारले चिकित्सा शिक्षा (Medical Education) मा भर्ना सम्बन्धी नियम बनाउँदैछ। यदि उपयोगितावादी मोडल अपनाउने हो भने, सबैभन्दा बढी अंक ल्याउनेलाई मात्र भर्ना दिइन्छ ताकि समाजले दक्ष डाक्टर पाओस्। तर रल्सको न्यायको सिद्धान्त अनुसार, राज्यले सबैभन्दा पहिले आधारभूत शिक्षामा सबैको समान पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ र त्यसपछि विपन्न वा सीमान्तकृत क्षेत्रका विद्यार्थीका लागि निश्चित कोटा वा छात्रवृत्ति (भेदको सिद्धान्त) निर्धारण गर्नुपर्छ, जसले गर्दा समाजको सबैभन्दा कमजोर वर्ग पनि माथि उठ्न सकोस्।

Memory Hook

"Behind the Veil, you protect the frail." (पर्दा पछाडि रहँदा, कमजोरकै रक्षा गरिन्छ।) यदि तपाईंलाई समाजमा आफ्नो हैसियत के हुन्छ भन्ने थाहा छैन भने (अज्ञानताको पर्दा), तपाईंले आफू नै सबैभन्दा कमजोर हुन सक्ने सम्भावनालाई ध्यानमा राखी कमजोर वर्गको हित हुने नियम बनाउनुहुनेछ।

Quick Revision

• लेखक र वर्ष: John Rawls, A Theory of Justice (१९७१)।
• मुख्य औजार: अज्ञानताको पर्दा (Veil of Ignorance) - जसले व्यक्तिगत स्वार्थ लुकाउँछ।
• मूल आदर्श: न्याय नै निष्पक्षता हो (Justice as Fairness)।
• प्राथमिकताको क्रम: स्वतन्त्रता > अवसरको समानता > भेदको सिद्धान्त।
• नेपालको सन्दर्भ: संविधानको धारा १८(३) को आरक्षण नीति र धारा ४२ को सामाजिक न्यायको हक रल्सको 'भेदको सिद्धान्त' का जीवित उदाहरणहरू हुन्।