करार भङ्गको उपचार: क्षतिपूर्ति, विशिष्ट पालन र करार रद्द
Exam Snapshot
करारका पक्षहरूले आफ्नो दायित्व पूरा नगर्दा (करार भङ्ग भएमा), मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ ले पीडित पक्षलाई क्षतिपूर्ति, करारको कार्यान्वयन, वा करार रद्द गर्ने कानुनी अधिकार प्रदान गर्दछ।
Core Concept
- क्षतिपूर्ति (Damages): करार भङ्ग गर्ने पक्षले पीडित पक्षलाई बेहोर्नुपरेको नोक्सानी बापत तिर्नुपर्ने नगद क्षतिपूर्ति। यसको उद्देश्य पीडित पक्षलाई करार पूर्ण भएको अवस्थामा हुनुपर्ने स्थितिमा पुर्याउनु हो।
- विशिष्ट पालन (Specific Performance): अदालतको आदेशद्वारा करारमा उल्लेखित काम वा दायित्व अनिवार्य रूपमा पूरा गराउने व्यवस्था। यो सामान्यतया आर्थिक क्षतिपूर्ति पर्याप्त नहुने अवस्थामा प्रयोग गरिन्छ।
- करार रद्द (Rescission): करार भङ्ग भएपछि करारको सम्बन्ध अन्त्य गर्ने र दुवै पक्षलाई भविष्यको दायित्वबाट मुक्त गर्ने प्रक्रिया।
- नोक्सानीको क्षतिपूर्ति: करार भङ्ग हुनुअघि वा भङ्ग भएपछि भएको प्रत्यक्ष नोक्सानीको लागि पीडित पक्षले पाउनुपर्ने कानुनी हक।
Nepal Law Anchors
- मुलुकी देवानी संहिता, २०७४, भाग ५ (करार सम्बन्धी), दफा ५४७ देखि ५५३।
- दफा ५४८: करार भङ्ग भएकोमा दायित्व।
- दफा ५५०: नोक्सानी बापतको क्षतिपूर्ति।
Confusable Terms
| शब्द | मुख्य अर्थ |
|---|---|
| क्षतिपूर्ति | नोक्सानीको आर्थिक शोधभर्ना। |
| विशिष्ट पालन | करारबमोजिम काम गर्न बाध्य बनाउने। |
| करार रद्द | सम्झौता पूर्ण रूपमा खारेज गर्ने। |
MCQ Traps
- विशिष्ट पालन पीडित पक्षको अनिवार्य अधिकार हो। (गलत: यो अदालतको विवेकमा निर्भर हुने उपचार हो।)
- करार रद्द गर्न भङ्ग गर्ने पक्षको मञ्जुरी चाहिन्छ। (गलत: यो पीडित पक्षले पाउने एकतर्फी कानुनी उपचार हो।)
- क्षतिपूर्ति सजायको रूपमा दिइन्छ। (गलत: देवानी कानुनमा क्षतिपूर्ति नोक्सानी पूर्ति गर्न मात्र दिइन्छ, सजायको लागि होइन।)
Example
यदि 'क' ले 'ख' सँग एउटा दुर्लभ ऐतिहासिक वस्तु बेच्ने करार गरेको तर नदिएको अवस्थामा 'ख' ले करार रद्द गर्न वा क्षतिपूर्ति माग्न सक्छ। यदि त्यो वस्तुको अर्को विकल्प छैन भने, 'ख' ले अदालतमा विशिष्ट पालनको माग गरी 'क' लाई सोही वस्तु हस्तान्तरण गर्न बाध्य गराउन सक्छ।
Memory Hook
"D-P-R" को सिद्धान्त सम्झनुहोस्:
- Damages: नोक्सानीको पैसा (क्षतिपूर्ति)
- Performance: काम पूरा गर्ने (विशिष्ट पालन)
- Rescission: करार तोड्ने (करार रद्द)
Quick Revision
- करार भङ्ग भएमा देवानी संहिता, २०७४ बमोजिम उपचार खोज्न सकिन्छ।
- क्षतिपूर्तिको उद्देश्य नोक्सानी भर्नु हो, दण्ड दिनु होइन।
- विशिष्ट पालन अपवाद हो, सधैँ पाइँदैन।
- करार रद्दले दुवै पक्षलाई पूर्ववत अवस्थामा फर्काउँछ।
- पीडित पक्षले आफ्नो नोक्सानी कम गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ।