स्वतन्त्रताको हक (धारा १७)
Exam Snapshot
नेपालको संविधानको धारा १७ व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको आधारस्तम्भ हो, जसले ६ वटा विशिष्ट स्वतन्त्रताहरूको ग्यारेन्टी गर्दछ। यी स्वतन्त्रताहरू व्यापक भए तापनि निरपेक्ष छैनन् र राष्ट्रिय हित र सार्वजनिक सुव्यवस्था कायम राख्न कानूनद्वारा लगाइने मनासिब बन्देजहरूको अधीनमा छन्।
Core Concept
- विचार र अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता: आफ्नो विचार राख्ने र स्वतन्त्र रूपमा प्रकट गर्ने अधिकार।
- शान्तिपूर्ण र निशस्त्र रूपमा भेला हुने स्वतन्त्रता: हतियार नलिई शान्तिपूर्ण रूपमा भेला हुन पाउने अधिकार।
- राजनीतिक दल वा सङ्घसंस्था खोल्ने स्वतन्त्रता: संगठित भएर काम गर्न पाउने अधिकार।
- नेपालको कुनै पनि भागमा आवतजावत र बसोबास गर्ने स्वतन्त्रता: मुलुकभित्र जुनसुकै स्थानमा हिँडडुल र बसोबास गर्ने अधिकार।
- कुनै पनि पेशा अपनाउने वा व्यवसाय गर्ने स्वतन्त्रता: कुनै पनि काम, पेशा वा व्यापार गर्न पाउने अधिकार।
- सम्पत्ति आर्जन गर्ने स्वतन्त्रता: सम्पत्ति राख्ने, उपयोग गर्ने वा बेचबिखन गर्ने वैयक्तिक अधिकार।
Nepal Law Anchors
- धारा १७(१): कानून बमोजिम बाहेक व्यक्तिको स्वतन्त्रतामा वञ्चित नहुने सामान्य सुरक्षा।
- धारा १७(२): ६ वटा स्वतन्त्रताहरूको विशिष्ट सूची।
- धारा १७(३): मनासिब बन्देज लगाउन सकिने संवैधानिक आधारहरू (जस्तै: सार्वभौमसत्ता, अखण्डता, सार्वजनिक शान्ति, साम्प्रदायिक सद्भाव)।
Confusable Terms
| शब्द | सूक्ष्म भिन्नता |
|---|---|
| स्वतन्त्रता | धारा १७ अन्तर्गत प्रदान गरिएको व्यापक संवैधानिक अधिकार। |
| मनासिब बन्देज | स्वतन्त्रताको प्रयोगमा कानूनद्वारा लगाइने वैधानिक सीमा। |
MCQ Traps
- निरपेक्ष अधिकारको भ्रम: यी स्वतन्त्रताहरू निरपेक्ष (Absolute) छैनन् भन्ने कुरा सधैं याद गर्नुहोस्। यी सधैं कानूनद्वारा लगाइने मनासिब बन्देजको अधीनमा हुन्छन्।
- बन्देज लगाउने अधिकार: कार्यकारिणीले मनमौजी रूपमा बन्देज लगाउन सक्दैन। बन्देज सधैं 'कानून' द्वारा नै हुनुपर्छ।
- सम्पत्तिको अधिकार: धारा १७(२)(च) को 'सम्पत्ति आर्जन गर्ने स्वतन्त्रता' र धारा २५ को 'सम्पत्तिको हक' बीचको भिन्नता छुट्याउनुहोस्।
Example
सरकारी नीतिको विरुद्धमा गरिने शान्तिपूर्ण धर्ना 'भेला हुने स्वतन्त्रता' (१७(२)(ख)) अन्तर्गत संरक्षित छ। तर, यदि त्यो भेलाले हिंसा भड्काउँछ वा राष्ट्रिय अखण्डतामा आँच पुर्याउँछ भने, धारा १७(३) अन्तर्गत सार्वजनिक शान्ति वा सद्भाव कायम राख्न राज्यले बन्देज लगाउन सक्छ।
Memory Hook
स्मरण राख्न "बि-भे-स-आ-पे-स": विचार, भेला, संस्था, आवतजावत, पेशा, सम्पत्ति।
Quick Revision
- स्वतन्त्रताहरू 'मनासिब बन्देज' द्वारा सीमित हुन्छन्।
- बन्देज कानून बमोजिम मात्र हुनुपर्छ।
- सार्वभौमसत्ता, सार्वजनिक शान्ति र नैतिकता बन्देजका मुख्य आधारहरू हुन्।
- धारा १७ व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको मूल मर्म हो।
- सम्पत्ति आर्जन गर्ने स्वतन्त्रता भित्र सम्पत्ति राख्ने र बेचबिखन गर्ने अधिकार समेटिन्छ।