गोपनीयताको हक (धारा २८) र व्यक्तिगत गोपनीयता सम्बन्धी ऐन, २०७५

2026-06-12

Exam Snapshot

गोपनीयताको हक नेपालको संविधान अन्तर्गत एक मौलिक हक हो, जसले व्यक्तिको निजी मामिला, सञ्चार र तथ्याङ्कमा अनाधिकृत हस्तक्षेपबाट संरक्षण गर्दछ। व्यक्तिगत गोपनीयता सम्बन्धी ऐन, २०७५ ले यसको कार्यान्वयन र जवाफदेहिताको कानुनी ढाँचा प्रदान गर्दछ।

Core Concept

• संरक्षणको दायरा: शरीर, निवास, सम्पत्ति, लिखत, पत्राचार, र व्यक्तिगत तथ्याङ्क (data) माथिको सुरक्षा।
• संवैधानिक जनादेश: धारा २८ ले गोपनीयताको हकलाई मौलिक हकका रूपमा स्वीकारेको छ, तर कानुनद्वारा तोकिएका सीमाहरू लागू हुन सक्छन्।
• तथ्याङ्क सुरक्षा (Data Protection): तथ्याङ्क नियन्त्रक (data controller) द्वारा व्यक्तिगत तथ्याङ्क सङ्कलन, प्रशोधन र खुलासा गर्ने कार्यलाई नियमन गर्दछ।
• उल्लंघन: अनाधिकृत पहुँच, गैरकानुनी सङ्कलन, वा निजी जानकारीको खुलासा गोपनीयताको हकको उल्लंघन हो।

Nepal Law Anchors

• नेपालको संविधान: धारा २८ (गोपनीयताको हक)।
• व्यक्तिगत गोपनीयता सम्बन्धी ऐन, २०७५: व्यक्तिगत गोपनीयता र तथ्याङ्क संरक्षण सम्बन्धी मुख्य कानुन।

Confusable Terms

MCQ Traps

• धोका: धारा २८ अन्तर्गतको गोपनीयताको हक निरपेक्ष (absolute) हो। सुधार: होइन, यो कानुनद्वारा तोकिएको हदसम्म नियन्त्रित हुन सक्ने हक हो।
• धोका: गोपनीयताको संरक्षण भौतिक पक्षहरूमा मात्र लागू हुन्छ। सुधार: धारा २८ ले डिजिटल तथ्याङ्क र पत्राचारको गोपनीयतालाई स्पष्ट रूपमा संरक्षण गर्दछ।

Example

कुनै टेलिकम कम्पनीले अदालतको आदेश वा सहमति बिना ग्राहकको कल विवरण तेस्रो पक्षलाई उपलब्ध गराउनु गोपनीयता ऐन, २०७५ को उल्लंघन हो।

Memory Hook

"शरीर, निवास, सम्पत्ति, तथ्याङ्क, पत्राचार" - यी ५ आधारभूत कुराहरू धारा २८ ले सुरक्षित गरेका छन्।

Quick Revision

• धारा २८ ले शरीर, निवास, सम्पत्ति, लिखत, तथ्याङ्क र पत्राचारको सुरक्षा गर्दछ।
• गोपनीयता सम्बन्धी ऐन, २०७५ ले यसको उल्लंघन विरुद्ध सजायको व्यवस्था गर्दछ।
• गोपनीयताको हक कानुनद्वारा मात्र सीमित गर्न सकिन्छ।
• तथ्याङ्क नियन्त्रकको जिम्मेवारीमा सुरक्षित व्यवस्थापन र सहमति समावेश छ।
• अनाधिकृत रेकर्डिङ र निगरानी गोपनीयता विरुद्धको कसुर हो।