महिलाको हक (धारा ३८)

2026-06-12

Exam Snapshot

नेपालको संविधान २०७२ को धारा ३८ ले महिलाहरूका लागि गैर-भेदभाव, प्रजनन स्वास्थ्य, समान वंश र हिंसा विरुद्धको हक लगायतका व्यापक अधिकारहरू सुनिश्चित गरेको छ। यी मौलिक हकहरू हुन्।

Core Concept

• वंशको हक: प्रत्येक महिलालाई वंशको हक हुनेछ, जसले पुरुषसरह महिलालाई पनि पारिवारिक पहिचानको समान अधिकार सुनिश्चित गर्छ।
• प्रजनन स्वास्थ्यको हक: महिलालाई सुरक्षित र पहुँचयोग्य प्रजनन स्वास्थ्य सेवाको हक छ।
• सम्पत्तिको हक: प्रत्येक महिलालाई लैङ्गिक भेदभाव बिना सम्पत्ति प्राप्त गर्ने, उपभोग गर्ने, बिक्री गर्ने र हक हस्तान्तरण गर्ने अधिकार छ।
• हिंसा विरुद्धको हक: महिलालाई शारीरिक, मानसिक, यौनजन्य, मनोवैज्ञानिक वा अन्य कुनै पनि प्रकारको हिंसा वा शोषण विरुद्धको हक छ।
• सुरक्षित मातृत्व: महिलालाई सुरक्षित मातृत्व र प्रजननसम्बन्धी हक छ।

Nepal Law Anchors

• नेपालको संविधान: धारा ३८ (महिलाको हक)।
• मुलुकी देवानी संहिता, २०७४: अंश र उत्तराधिकार सम्बन्धी व्यवस्था (भाग ३, परिच्छेद ३)।
• सुरक्षित मातृत्व तथा प्रजनन स्वास्थ्य अधिकार ऐन, २०७५।

Confusable Terms

MCQ Traps

• वैवाहिक स्थितिको भ्रम: धेरैले सम्पत्तिको अधिकार विवाहमा भर पर्छ भनी सोच्छन्, तर संविधानले यो हक अविवाहित वा विवाहित दुवै महिलालाई समान रूपमा दिएको छ।
• उत्तराधिकार र वंश: धारा ३८ को वंशको हक र मुलुकी देवानी संहिताको अंश सम्बन्धी प्रावधानमा झुक्किनु हुँदैन।
• हिंसाको दायरा: धारा ३८ ले शारीरिक वा यौन हिंसा मात्र नभई मनोवैज्ञानिक हिंसा विरुद्धको हक पनि समेट्छ भन्ने कुरामा ध्यान दिनुहोस्।

Example

धारा ३८ अनुसार छोरीलाई छोरा सरह नै पैतृक सम्पत्तिमा समान हक हुन्छ। पहिलेका कानूनहरूले छोरीलाई अविवाहित रहनुपर्ने सर्त राख्ने गर्थे, तर मीरा ढुंगाना लगायतका मुद्दाहरूले संवैधानिक प्रावधानहरूले भेदभावपूर्ण कानूनहरूलाई विस्थापित गर्छन् भन्ने पुष्टि गरेका छन्।

Memory Hook

"स-प्र-हि-मा" सम्झनुहोस्: सम्पत्ति, प्रजनन, हिंसा विरुद्धको हक, मातृत्व।

Quick Revision

• समान वंशको हक धारा ३८(१) मा छ।
• प्रजनन स्वास्थ्य र प्रजननसम्बन्धी हक धारा ३८(२) अन्तर्गत छ।
• लैङ्गिक भेदभाव विरुद्धको हक धारा ३८(३) मा छ।
• सम्पत्ति र पारिवारिक मामिलाको अधिकार धारा ३८(५) मा छ।
• महिला विरुद्धको हिंसा पूर्ण रूपमा निषेधित छ (धारा ३८(६))।