राइल्याण्ड्स विरुद्ध फ्लेचर: कठोर दायित्वको सिद्धान्त
परीक्षा परिदृश्य
कठोर दायित्वको सिद्धान्त (Strict Liability) को प्रतिपादन ऐतिहासिक अङ्ग्रेजी मुद्दा राइल्याण्ड्स विरुद्ध फ्लेचर (Rylands v. Fletcher, 1868) बाट भएको हो। यस सिद्धान्त अनुसार, यदि कुनै व्यक्तिले आफ्नो जग्गामा कुनै यस्तो खतरनाक वस्तु ल्याउँछ वा जम्मा गर्छ जुन बाहिर उम्किएमा क्षति पुर्याउन सक्छ भने, उसले आफ्नै जोखिममा त्यसो गरेको मानिन्छ। उक्त वस्तु बाहिर उम्किएर (escape) भएको क्षतिको लागि उनीहरूको लापरवाही वा खराब नियत नभए तापनि उनीहरू स्वतः जिम्मेवार मानिन्छन्।
मूल अवधारणा
- राइल्याण्ड्स विरुद्ध फ्लेचर (१८६८) को नियम: यो नियम सर्वप्रथम सन् १८६६ मा न्यायाधीश ब्ल्याकबर्न (Blackburn J.) ले 'कोर्ट अफ एक्स्चेकर चेम्बर' मा प्रतिपादन गरेका थिए र पछि सन् १८६८ मा लर्ड केर्न्स (Lord Cairns) ले 'हाउस अफ लर्ड्स' मा यसलाई पुष्टि गरेका थिए।
- अनिवार्य तत्वहरू: यस सिद्धान्त अन्तर्गत दायित्व सिर्जना हुन वादीले निम्न कुराहरू प्रमाणित गर्नुपर्छ:
- खतरनाक वस्तु जम्मा गर्नु (Bringing and Keeping of a Dangerous Thing): प्रतिवादीले आफ्नो जग्गामा बाहिर फैलिँदा हानि पुर्याउने सम्भावना भएको कुनै खतरनाक वस्तु (जस्तै: ठूलो मात्रामा पानी, ग्यास, बिजुली, विस्फोटक पदार्थ) जम्मा गरेको हुनुपर्छ।
- जग्गाको अप्राकृतिक प्रयोग (Non-Natural Use of Land): लर्ड केर्न्सद्वारा थपिएको यो शर्त अनुसार, वस्तुको संकलन जग्गाको सामान्य वा प्राकृतिक प्रयोग नभई असामान्य वा अप्राकृतिक प्रयोग हुनुपर्छ (जस्तै घरमा खानेपानीको सामान्य भण्डारण गर्नु प्राकृतिक हो भने ठूलो जलाशय बनाउनु अप्राकृतिक हो)।
- बहाव वा उम्किनु (Escape): उक्त खतरनाक वस्तु प्रतिवादीको नियन्त्रण वा जग्गाको सिमाना बाहिर वादीको क्षेत्रमा पुगेको हुनुपर्छ।
- क्षति (Damage): वस्तु बाहिर उम्किँदा वादीको सम्पत्ति वा शरीरमा वास्तविक भौतिक क्षति पुगेको हुनुपर्छ।
- कठोर दायित्वका अपवादहरू (Exceptions): कठोर दायित्व निरपेक्ष हुँदैन। प्रतिवादीले देहायका ५ वटा प्रतिरक्षाहरू (defences) प्रयोग गरी दायित्वबाट बच्न सक्छ:
- दैवी प्रकोप (Act of God / Vis Major): असामान्य, अकल्पनीय र रोक्न नसकिने प्राकृतिक घटना (जस्तै: महाभूकम्प वा असाधारण बाढी)।
- वादीको मञ्जुरी (Consent of the Plaintiff / Volenti non fit injuria): वादीले आफैं उक्त खतरनाक वस्तु भण्डारण गर्न सहमति दिएको भए वा साझा फाइदाको लागि राखिएको भए।
- तेस्रो पक्ष वा अपरिचित व्यक्तिको कार्य (Act of a Third Party / Stranger): प्रतिवादीको नियन्त्रण बाहिरको कुनै अपरिचित व्यक्तिले बदनियतपूर्वक गरेको कार्यका कारण वस्तु बाहिर उम्किएको भए।
- वादीकै गल्ती (Plaintiff's Own Fault): वादी आफैंको लापरवाही वा गल्तीका कारण उक्त वस्तु फैलिएको भए।
- वैधानिक अधिकार (Statutory Authority): कानुन वा संसद्को विशेष ऐनले नै उक्त वस्तु जम्मा गर्ने अधिकार दिएको भए।
नेपाली कानुनका आधारहरू
- नेपालमा छुट्टै "अपकृत्य ऐन" (Tort Act) नभए तापनि मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ मा कठोर दायित्वको सिद्धान्तलाई समेटिएको छ:
- दफा ६७४: पशुपन्छीले पुऱ्याएको क्षतिको दायित्व। पशुधनी वा संरक्षकले आफ्नो पशुपन्छीबाट कसैलाई क्षति पुगेमा लापरवाही प्रमाणित नभए पनि क्षतिपूर्ति भर्नुपर्छ।
- दफा ६८२: विस्फोटक, प्रज्वलनशील वा विषाक्त वस्तुबाट हुने क्षतिको दायित्व। खतरनाक पदार्थ राख्ने व्यक्तिले त्यसबाट अरूलाई क्षति पुगेमा क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने व्यवस्था गरी कठोर दायित्वको सिद्धान्त अंगीकार गरिएको छ।
द्विविधा उत्पन्न गर्ने शब्दावली
| विशेषता | कठोर दायित्व (Strict Liability - Rylands v. Fletcher) | निरपेक्ष दायित्व (Absolute Liability - M.C. Mehta) |
|---|---|---|
| अपवादहरू | ५ वटा अपवादहरू (दैवी प्रकोप आदि) उपलब्ध हुन्छन्। | कुनै पनि अपवाद वा प्रतिरक्षाहरू पाइँदैनन्। |
| कार्यको प्रकृति | जग्गाको अप्राकृतिक प्रयोगमा लागू हुन्छ। | अति संवेदनशील, खतरनाक वा औद्योगिक व्यवसायमा लागू हुन्छ। |
| बहाव (Escape) | वस्तु आफ्नो क्षेत्रबाट बाहिर उम्किनु अनिवार्य छ। | वस्तु बाहिर उम्किनु आवश्यक छैन; औद्योगिक परिसरभित्रै क्षति भए पनि दायित्व सिर्जना हुन्छ। |
| प्रयोग | व्यक्ति वा जग्गाधनी सबैमा समान रूपमा लागू हुन्छ। | व्यावसायिक र ठूला औद्योगिक प्रतिष्ठानहरूमा मात्र बढी लागू हुन्छ। |
MCQ Traps
- न्यायाधीश सम्बन्धी झुक्क्याउने प्रश्न: परीक्षामा "Non-natural use" (अप्राकृतिक प्रयोग) शब्द कसले प्रयोग गरेका थिए भनी सोधिन्छ। याद गर्नुहोस्, सामान्य नियम सन् १८६६ मा न्यायाधीश ब्ल्याकपर्नले प्रतिपादन गरे पनि "Non-natural use" शब्द सन् १८६८ मा लर्ड केर्न्सले हाउस अफ लर्ड्सको फैसलामा थपेका हुन्।
- बहाव (Escape) सम्बन्धी झुक्क्याउने प्रश्न: यदि कुनै कारखाना भित्रै विषालु ग्यास चुहिएर सोही कारखाना भित्र काम गर्ने मजदुरलाई असर गर्यो भने त्यहाँ Rylands v. Fletcher को नियम लागू हुँदैन किनभने ग्यास बाहिर उम्किएको (escape) हुँदैन। यो निरपेक्ष दायित्व वा लापरवाहीको विषय बन्दछ।
- अपवाद सम्बन्धी झुक्क्याउने प्रश्न: कठोर दायित्व (Strict Liability) मा प्रतिरक्षाका अपवादहरू हुन्छन्, तर निरपेक्ष दायित्व (Absolute Liability) मा कुनै पनि अपवाद हुँदैनन्।
उदाहरण
फ्लेचरले आफ्नो जग्गामा पानीको पोखरी (reservoir) बनाउन स्वतन्त्र ठेकेदारहरू नियुक्त गरे। ठेकेदारहरूले जग्गामुनि रहेका पुराना कोइला खानीका सुरुङहरू राम्रोसँग बन्द गरेनन्। पोखरीमा पानी भरिएपछि पानी सुरुङबाट बगेर छिमेकी राइल्याण्ड्सको कोइला खानीमा पस्यो र खानी डुबायो। फ्लेचर आफैंले कुनै लापरवाही गरेका थिएनन्, तर पनि अदालतले उनलाई कठोर दायित्वको सिद्धान्त अनुसार जिम्मेवार ठहरायो किनभने उनले पानी जस्तो वस्तु अप्राकृतिक रूपमा जम्मा गरेका थिए र त्यो बाहिर उम्किएर क्षति पुगेको थियो।
स्मरण सुत्र
तत्वहरू सम्झन B-N-E-D सुत्र प्रयोग गर्नुहोस्:
- Bring and collect (ल्याउनु र जम्मा गर्नु)
- Non-natural use (अप्राकृतिक प्रयोग)
- Escape (बाहिर उम्किनु)
- Damage (क्षति हुनु)
द्रुत पुनरावलोकन
- प्रतिपादन भएको वर्ष: १८६८ (हाउस अफ लर्ड्स)।
- मुख्य न्यायाधीशहरू: न्यायाधीश ब्ल्याकपर्न र लर्ड केर्न्स।
- दायित्वको प्रकृति: बिना गल्तीको दायित्व (No-fault liability - लापरवाही प्रमाणित गरिरहनु पर्दैन)।
- अपवादहरू: दैवी प्रकोप, वादीको मञ्जुरी, तेस्रो पक्षको कार्य, वादीको आफ्नै गल्ती, वैधानिक अधिकार।
- नेपाल कानुनको व्यवस्था: मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ को दफा ६७४ र ६८२।