कानुनमा स्वीकृति (Sanction): अस्टिनको आदेश सिद्धान्त र आलोचना

2026-05-16

परीक्षाको संक्षिप्त अवलोकन

स्वीकृति (Sanction) जोन अस्टिनको आदेश सिद्धान्त (Imperative Theory of Law) को एक मुख्य अवधारणा हो, जुन LLB प्रवेश परीक्षाहरूमा प्रायः सोधिन्छ। यसको परिभाषा, आदेश/कर्तव्यसँगको सम्बन्ध र प्रमुख आलोचनाहरूमा MCQ प्रश्नहरू आउन सक्छन्। अस्टिनले स्वीकृति नभएका कारण 'कानुन भन्न नमिल्ने' भनेर केलाई बाहिर राखे, त्यसमा ध्यान दिनुहोस्।

मुख्य अवधारणा: अस्टिनको स्वीकृति (Sanction)

जोन अस्टिनले स्वीकृति (sanction) लाई सार्वभौम (sovereign) ले आफ्नो आदेशको अवज्ञा गरेमा दिइने खराब (evil) (दण्ड वा हानि) को धम्कीको रूपमा परिभाषित गरेका छन्। अस्टिनका लागि, कानुन भनेको सार्वभौमको आदेश हो, जुन यस खराबको धम्कीद्वारा समर्थित हुन्छ। स्वीकृति बिना, कुनै पनि नियमलाई 'वास्तविक कानुन (law properly so-called)' भन्न मिल्दैन।

मुख्य तत्वहरू:

• आदेश (Command): सार्वभौमले निर्देशन जारी गर्छ।
• कर्तव्य (Duty): नागरिकहरूको आदेश पालन गर्ने दायित्व हुन्छ।
• स्वीकृति (Sanction): अवज्ञाको लागि दिइने ससर्त खराबको धम्की।
• सार्वभौम (Sovereign): एक निश्चित राजनीतिक श्रेष्ठ जसको आदेशहरूलाई आदतवश पालना गरिन्छ र जसले आफू कुनै अरूको आदेश आदतवश पालन गर्दैन।

महत्त्वपूर्ण बुँदाहरू:

• अस्टिनका लागि, स्वीकृति भनेको विशेष रूपमा 'खराब' वा 'पीडा' हो। पुरस्कार वा लाभको प्रतिज्ञालाई अस्टिनको अर्थमा स्वीकृति मानिदैन।
• स्वीकृतिको गम्भीरता महत्त्वपूर्ण छैन; सानो खराबको सानो सम्भावना पनि पर्याप्त हुन्छ।
• स्वीकृतिले विषयहरूले कानुन किन पालना गर्छन् भन्ने कुराको व्याख्या गर्छ: नैतिकताबारे होइन, सहमतिबारे होइन, तर धम्की दिइएको हानिको डरले।

नेपाल कानुनका आधारहरू (अवधारणात्मक सम्बन्ध)

अस्टिनको सिद्धान्त ऐतिहासिक विधिशास्त्र भए तापनि, राज्यद्वारा समर्थित मापदण्ड उल्लंघनका लागि परिणामको अवधारणा मौलिक छ। नेपालमा, कानुनहरू संघीय संसद (आधुनिक अर्थमा सार्वभौम) द्वारा बनाइन्छन्, र अदालतहरू मार्फत लागू हुन्छन्। उदाहरणका लागि:

• मुलुकी अपराध संहिता, २०७४: चोरी जस्ता विभिन्न कसुरका लागि दण्ड (स्वीकृति) तोक्छ, जस्तै कारागार वा जरिवाना।
• मुलुकी देवानी संहिता, २०७४: यो फौजदारी दण्डबारे कम भए पनि, यसले करार भंग वा देवानी कर्तव्य उल्लंघनका लागि क्षतिपूर्ति वा विशिष्ट कार्यसम्पादन जस्ता परिणामहरू उल्लेख गर्दछ।

भ्रमपूर्ण शब्दहरू

MCQ जालहरू

• भ्रम: "स्वीकृतिमा दण्ड र पुरस्कार दुवै समावेश हुन्छ।" (गलत, अस्टिनको स्वीकृति केवल खराब हो)।
• भ्रम: "अस्टिनका अनुसार अन्तर्राष्ट्रिय कानुन वास्तविक कानुन हो किनभने राज्यहरूले सधैं पालना गर्छन्।" (गलत, अस्टिनले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनलाई 'सकारात्मक नैतिकता' मानेका थिए किनभने यसमा सार्वभौम र प्रभावकारी स्वीकृतिको अभाव छ)।
• भ्रम: "अस्टिनका अनुसार संवैधानिक कानुन वास्तविक कानुन हो।" (गलत, अस्टिनले संवैधानिक कानुनलाई 'सकारात्मक नैतिकता' वा 'समानताको कानुन' मानेका थिए किनभने यसले प्रायः सार्वभौमलाई सीमित गर्छ, र सार्वभौमले आफूलाई सीमित गर्न सक्दैन)।

उदाहरण

ट्राफिक कानुन कल्पना गर्नुहोस्: "५० किमी/घन्टा भन्दा बढी गतिमा नचलाउनुहोस्।" यदि तपाईंले यो भन्दा बढी चलाउनु भयो भने, तपाईंलाई जरिवाना लाग्छ। यो जरिवाना नै अस्टिनले भनेको स्वीकृति हो। आदेश "५० किमी/घन्टा भन्दा बढी गतिमा नचलाउनुहोस्" हो। कर्तव्य ५० किमी/घन्टा भन्दा कम गतिमा चलाउनु हो। सार्वभौम भनेको राज्य (यसको विधायी र प्रवर्तन निकायहरू मार्फत) हो जसले यो नियम जारी गर्‍यो र लागू गर्छ।

अस्टिनको स्वीकृति सिद्धान्तको आलोचनाहरू

अस्टिनको सिद्धान्त, विशेष गरी स्वीकृतिको केन्द्रीय भूमिका,ले महत्त्वपूर्ण आलोचनाहरू सामना गर्‍यो:

• H.L.A. Hart: कानुन केवल धम्कीद्वारा समर्थित आदेशहरू मात्र होइन भनी तर्क गरे। धेरै कानुनहरू (जस्तै, करार वा इच्छापत्र बनाउने जस्ता शक्ति प्रदान गर्ने नियमहरू) 'आदेश-स्वीकृति' मोडेलमा फिट हुँदैनन्। उनले प्राथमिक र माध्यमिक नियमहरू प्रस्ताव गरे।
• Salmond: कानुन डर मात्र होइन भनेर औंल्याए। मानिसहरूले विभिन्न कारणले कानुनको पालना गर्छन्, जसमा आदत, नैतिकता, र कर्तव्यको भावना समावेश छ, केवल दण्डको डरले मात्र होइन।
• Savigny: उनको ऐतिहासिक विद्यालयले कानुनलाई 'Volksgeist' (जनताको आत्मा) को अभिव्यक्तिको रूपमा जोड दियो, न कि केवल सार्वभौमको आदेशको रूपमा। स्वीकृतिले मात्र कानुनको जैविक विकासको व्याख्या गर्न सक्दैन।
• अन्तर्राष्ट्रिय कानुन: आलोचकहरूले औंल्याए कि अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, केन्द्रीय सार्वभौम र प्रत्यक्ष स्वीकृतिको अभाव भए तापनि, व्यापक रूपमा कानुन मानिन्छ र प्रायः पालना गरिन्छ।
• संवैधानिक कानुन: अस्टिन संवैधानिक कानुनको व्याख्या गर्न संघर्ष गर्छन्, जसले प्रायः सार्वभौमको शक्तिलाई परिभाषित र सीमित गर्छ, किनकि सार्वभौमले आफूलाई आदेश दिन सक्दैन।

स्मरणको सूत्र

"अस्टिनको डरको कारखाना (Austin's Fear Factory)" बारे सोच्नुहोस्: कानुनहरू एकै मालिक (सार्वभौम) द्वारा बनाइन्छन्, र यदि तपाईंले पालन गर्नुभएन भने, तपाईंले नकारात्मक परिणाम (स्वीकृति) पाउनुहुनेछ, जसले सबैलाई भयभीत र आज्ञाकारी बनाउँछ।

द्रुत पुनरावलोकन

• अस्टिनको स्वीकृति: अवज्ञाको लागि सार्वभौमद्वारा धम्की दिइएको खराब।
• घटकहरू: आदेश + कर्तव्य + स्वीकृति + सार्वभौम।
• स्वीकृति ≠ पुरस्कार: केवल खराब/पीडा।
• किन पालन गर्ने?: स्वीकृतिको डरले।
• अस्टिनद्वारा बहिष्कृत: अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, संवैधानिक कानुन, नैतिक नियमहरू (वास्तविक सार्वभौम वा प्रभावकारी स्वीकृतिको अभाव)।
• आलोचकहरू (Hart, Salmond, Savigny): कानुन डर र आदेशहरू भन्दा बढी हो; यसमा शक्ति प्रदान गर्ने नियमहरू, आदत, नैतिकता, र Volksgeist समावेश हुन्छ।