शक्ति पृथकीकरण: मोन्टेस्क्यू र नेपालको मोडल
Exam Snapshot
शक्ति पृथकीकरणले शक्तिको केन्द्रीकरणलाई रोक्छ। मोन्टेस्क्यूको त्रिपक्षीय सिद्धान्त (कार्यपालिका, व्यवस्थापिका, न्यायपालिका) आधुनिक संवैधानिक लोकतन्त्रको आधार हो, जसमा नेपाल पनि पर्दछ।
Core Concept
यो सिद्धान्तअनुसार स्वतन्त्रताको रक्षाका लागि राज्यको शक्तिलाई अलग-अलग अंगहरूमा बाँडिनुपर्छ। नेपालले कठोर अमेरिकी मोडल अपनाएको छैन; यहाँ संसदीय प्रणाली छ जहाँ अंगहरूमा जनशक्तिको आंशिक मेल भए पनि कार्यात्मक रूपमा अलग रहन्छन्।
Nepal Law Anchors
- नेपालको संविधान: भाग ७ (कार्यपालिका), भाग ८ (व्यवस्थापिका), भाग ११ (न्यायपालिका)।
- द स्पिरिट अफ लज (१७४८): मोन्टेस्क्यूको यस सिद्धान्तसम्बन्धी महत्त्वपूर्ण कृति।
Confusable Terms
- पृथकीकरण र शक्तिको फ्युजन: संसदीय प्रणालीमा (नेपालमा जस्तै) कार्यपालिका र व्यवस्थापिकाका व्यक्तिहरूमा 'फ्युजन' (प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरू सांसद पनि हुनु) हुन्छ, तर तिनीहरूका कामहरू कार्यात्मक रूपमा अलग हुन्छन्।
MCQ Traps
- कठोरता: नेपालमा अमेरिकी शैलीको कठोर शक्ति पृथकीकरण छैन जहाँ कार्यपालिकाको व्यवस्थापिकामा कुनै भूमिका हुँदैन। यहाँ 'नियन्त्रण र सन्तुलन' को व्यवस्था छ।
- शब्दावली: संविधानमा स्पष्ट रूपमा "शक्ति पृथकीकरण" भन्ने शीर्षक छैन, तर यी कार्यहरू गर्ने अंगहरूको स्पष्ट व्यवस्था छ।
Example
व्यवस्थापिकाले कानून बनाउँछ, कार्यपालिकाले कार्यान्वयन गर्छ र न्यायपालिकाले दुवैको वैधता जाँच्छ। यदि कार्यपालिकाले अधिकार क्षेत्र नाघ्यो भने न्यायपालिकाले उक्त कार्यलाई असंवैधानिक घोषणा गर्न सक्छ।
Memory Hook
- व्य-का-न्या: व्यवस्थापिका (कानून बनाउने), कार्यपालिका (कानून लागू गर्ने), न्यायपालिका (कानून जाँच्ने)।
Quick Revision
- उद्देश्य: निरंकुशता रोक्ने।
- प्रतिपादक: मोन्टेस्क्यू।
- नेपालको प्रणाली: कार्यात्मक पृथकीकरण + नियन्त्रण र सन्तुलन।