कानूनका स्रोतहरू
परीक्षाको एक झलक
कानूनका स्रोतहरू विधिशास्त्रको लागि आधारभूत हुन् र TU LLB प्रवेश परीक्षामा बारम्बार सोधिन्छन्। स्रोतहरूको पदानुक्रम, विशिष्ट संवैधानिक धाराहरू, र मुख्य शब्दहरूको परिभाषाहरू सम्बन्धी प्रश्नहरू अपेक्षा गर्नुहोस्।
मूल अवधारणा
कानूनका स्रोतहरू ती उत्पत्तिहरू हुन् जहाँबाट कानूनी नियमहरूले आफ्नो अधिकार प्राप्त गर्छन्। विधिशास्त्रले तिनीहरूलाई मुख्यतया औपचारिक र भौतिक स्रोतहरूमा वर्गीकरण गर्दछ।
- औपचारिक स्रोतहरू: कानूनलाई शक्ति र वैधता प्रदान गर्ने माध्यम (जस्तै, संविधान)।
- भौतिक स्रोतहरू: कानूनलाई सामग्री र पदार्थ प्रदान गर्ने माध्यम (जस्तै, व्यवस्थापिकाद्वारा निर्मित कानून, प्रथा)।
नेपाल कानुनका आधारहरू
- नेपालको संविधान २०७२ (धारा १): देशको सर्वोच्च कानून (Grundnorm)।
- व्यवस्थापिकाद्वारा निर्मित कानून: संघीय/प्रदेश ऐन र अध्यादेश (धारा ११४)।
- नजिर: धारा १२८(४) अनुसार सर्वोच्च अदालतका व्याख्याहरू बाध्यकारी।
- अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि: धारा २७९ अनुसार अनुमोदन पछि मात्र बाध्यकारी।
भ्रमपूर्ण शब्दहरू
| शब्द | विवरण | परीक्षाको लागि सुझाव |
|---|---|---|
| Grundnorm | कानूनी अख्तियारको अन्तिम स्रोत (संविधान)। | Hans Kelsen सँग सम्बन्धित। |
| Ratio Decidendi | न्यायिक निर्णयको आधारभूत कानूनी सिद्धान्त। | निर्णयको कारण। |
| Obiter Dicta | न्यायाधीशका गैर-बाध्यकारी टिप्पणी। | कानूनी रूपमा बाध्यकारी छैन। |
| व्यवस्थापिकाद्वारा निर्मित कानून | संसदद्वारा निर्मित लिखित कानून। | प्राथमिक स्रोत। |
| प्रथा | लामो समयको प्रयोगबाट स्थापित कानून। | वैधानिक कानूनको अधीनस्थ। |
MCQ जालहरू
- पदानुक्रम: पिरामिड याद गर्नुहोस्: संविधान > कानून > नजिर > प्रथा।
- प्रथा: यो निरपेक्ष छैन; कानूनसँग बाझिनु हुँदैन।
- सन्धि: हस्ताक्षर गर्दा होइन, अनुमोदन (धारा २७९) पछि मात्र बाध्यकारी हुन्छ।
उदाहरण
यदि कुनै प्रथाअनुसार १४ वर्षमा विवाह गर्न पाइने भए तापनि मुलुकी देवानी संहिताले २० वर्ष तोकेको छ भने, संहिता नै लागू हुन्छ। प्रथाले कानूनलाई ओझेलमा पार्न सक्दैन।
सम्झनाका लागि उपाय
पदानुक्रम पिरामिड सम्झनुहोस्: संविधान शीर्षमा (धारा १), त्यसपछि कानून, अनि नजिर (धारा १२८), र अन्त्यमा प्रथा (यदि संगत छ भने)।
द्रुत पुनरावलोकन
- संविधान: सर्वोच्च कानून (धारा १)।
- कानून: ऐन र अध्यादेश (धारा ११४)।
- नजिर: सर्वोच्च अदालतका निर्णय बाध्यकारी (धारा १२८(४))।
- प्रथा: उचित र कानूनसँग नबाझिए मान्य।
- सन्धि: अनुमोदन पछि बाध्यकारी (धारा २७९)।