सार्वभौमिकता: सिद्धान्त र नेपाल कानून
Exam Snapshot
सार्वभौमिकता संवैधानिक कानून र विधिशास्त्रको एक आधारभूत अवधारणा हो। त्रि.वि. एल.एल.बी. प्रवेश परीक्षाका लागि, यसको परिभाषाहरू, मुख्य समर्थकहरू (बोडिन, अस्टिन), विशेषताहरू, र आधुनिक बहुलवादी विचारहरूसँगको तुलनामा, विशेष गरी नेपालको संवैधानिक प्रावधानहरू (जस्तै धारा २) सँग सम्बन्धित प्रश्नहरू आउन सक्छन्।
Core Concept
सार्वभौमिकता राज्यको सर्वोच्च, अन्तिम, र कानुनी रूपमा अप्रतिबन्धित शक्ति हो जसले आफ्नो क्षेत्रभित्र आफू र आफ्ना जनतालाई शासन गर्छ। यसका दुई मुख्य पक्षहरू छन्:
- आन्तरिक सार्वभौमिकता: राज्यको सीमाभित्रका सबै व्यक्ति, समूह, र संस्थाहरूमाथि राज्यको सर्वोच्च अधिकार।
- बाह्य सार्वभौमिकता: अन्य राज्यहरूको बाह्य नियन्त्रण वा हस्तक्षेपबाट राज्यको स्वतन्त्रता।
Nepal Law Anchors
नेपालको संविधान (२०७२) ले जन सार्वभौमिकतालाई दृढतापूर्वक पुष्टि गर्दछ:
- धारा २: सार्वभौमिकता र राजकीयसत्ता: "नेपालको सार्वभौमिकता र राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा निहित रहनेछ।" यसले स्पष्ट रूपमा जन सार्वभौमिकता को नमुना अपनाउँछ।
Classical Theories of Sovereignty
जीन बोडिन (1576): निरपेक्ष र अविभाज्य
- मुख्य कृति: सिक्स बुक्स अफ द कमनवेल्थ।
- मुख्य विचार: सार्वभौमिकता शाश्वत, निरपेक्ष, र अविभाज्य हुन्छ।
- सीमाहरू: बोडिनले ईश्वरीय कानून, प्राकृतिक कानून र राज्यका आधारभूत कानूनहरू जस्ता गैर-कानूनी सीमाहरू स्वीकार गरेका थिए।
जोन अस्टिन (1832): एकात्मक/कानूनी सिद्धान्त
- मुख्य कृति: द प्रोभिन्स अफ जुरिसप्रुडेन्स डिटरमाइन्ड।
- मुख्य विचार: सार्वभौम एक निर्धारित मानव श्रेष्ठ हो जसले समाजको ठूलो भागबाट सामान्यतया आज्ञापालन प्राप्त गर्दछ।
- विशेषताहरू: निर्धारित, असीमित कानूनी शक्ति, सामान्य आज्ञापालन।
बहुलवादी सिद्धान्त: साझा र वितरित
- मुख्य विचार: शक्ति एउटै निकाय (राज्य) मा केन्द्रित नभई समाजका विभिन्न संघ-संस्थाहरूमा वितरित हुन्छ।
- मुख्य समर्थकहरू: ह्यारोल्ड लास्की, जी.डी.एच. कोल, अर्नेस्ट बार्कर।
Comparison Table: Theories of Sovereignty
| विशेषता | बोडिन (निरपेक्ष) | अस्टिन (एकात्मक) | बहुलवादी (साझा) |
|---|---|---|---|
| प्रकृति | निरपेक्ष, शाश्वत | निर्धारित, असीमित | वितरित, सीमित |
| स्रोत | राज्य/राजा | निर्धारित मानव श्रेष्ठ | सामाजिक समूह |
| सीमाहरू | ईश्वरीय, प्राकृतिक | कानूनी सीमा छैन | अन्य संघ-संस्थाहरू |
MCQ Traps
- "जन सार्वभौमिकता" बनाम "निरपेक्ष सार्वभौमिकता": नेपालले जन सार्वभौमिकतालाई समर्थन गर्दछ।
- अस्टिनको "निर्धारित श्रेष्ठ": सार्वभौम पहिचान योग्य हुनुपर्छ, अमूर्त अवधारणा होइन।
Example
नेपालमा, संसद (जनताको प्रतिनिधित्व गर्ने निर्धारित श्रेष्ठ) ले कानून बनाउँछ। बहुलवादी दृष्टिकोणमा, कानूनको प्रभावकारिता विभिन्न समूहहरू (NGO, समुदाय) मा निर्भर हुन्छ।
Memory Hook
- बोडिन: निरपेक्ष (तर सूक्ष्म सीमाहरू)।
- अस्टिन: निर्धारित मानव श्रेष्ठ, अरूको आज्ञापालन नगर्ने।
- बहुलवादीहरू: शक्ति धेरै समूहहरू बीच साझा।
Quick Revision
- सार्वभौमिकता: सर्वोच्च राज्य शक्ति।
- नेपाल (धारा २): जन सार्वभौमिकता।
- बोडिन: निरपेक्ष, शाश्वत, अविभाज्य।
- अस्टिन: निर्धारित मानव श्रेष्ठ, सामान्यतया आज्ञापालन।
- बहुलवादीहरू: शक्ति धेरै संघ-संस्थाहरू बीच वितरित।