न्यायको उपयोगितावादी सिद्धान्त
Exam Snapshot
उपयोगितावाद (Utilitarianism) विधिशास्त्रको एउटा परिणामवादी सिद्धान्त हो जसले कार्यहरूको नतिजामा ध्यान केन्द्रित गर्छ। यसको मूल परिभाषा, प्रमुख समर्थकहरू (बेन्थम, मिल), र फेलिसिफिक क्यालकुलस तथा उच्च/निम्न सुखहरू जस्ता विशिष्ट विशेषताहरूमा आधारित बहुवैकल्पिक प्रश्नहरूको अपेक्षा गर्नुहोस्।
Core Concept
उपयोगितावाद एउटा नैतिक र राजनीतिक दर्शन हो जसले नतिजाहरूमा ध्यान केन्द्रित गरेर सही र गलत छुट्याउँछ। यसले यो मान्छ कि सबैभन्दा नैतिक छनोट त्यही हो जसले सबैभन्दा धेरै मानिसका लागि सबैभन्दा ठूलो भलाइ उत्पादन गर्छ। यस दृष्टिकोणमा, नीतिहरू, कानूनहरू, वा कार्यहरूले समाजको सबैभन्दा ठूलो वर्गका लागि समग्र खुशीलाई अधिकतम बनाउँदा न्याय प्राप्त हुन्छ।
Nepal Law Anchors
- संविधानको प्रस्तावना: न्यायपूर्ण, समृद्ध र समाजवाद-उन्मुख राज्यको परिकल्पनाले नागरिकहरूका लागि सामूहिक लाभ र कल्याणको अधिकतमीकरणलाई संकेत गर्छ।
- भूमि प्राप्ति (Land Acquisition) ऐन: निजी क्षतिलाई ठूलो सार्वजनिक भलाइले औचित्य दिन्छ।
- सार्वजनिक स्वास्थ्य नीतिहरू: अनिवार्य खोप र स्वास्थ्य नियमहरूले व्यक्तिगत स्वायत्तताभन्दा सामुदायिक भलाइलाई प्राथमिकता दिन्छ।
- दण्डका सिद्धान्तहरू (मुलुकी अपराध संहिता): रोकथाम (अपराध रोकथाम) को सिद्धान्तमा बलियो उपयोगितावादी अन्तर्निहितता हुन्छ।
Confusable Terms
- उपयोगितावाद: नतिजा/परिणाममा ध्यान केन्द्रित।
- कर्तव्यवाद (Deontology): कर्तव्य वा नियममा ध्यान।
- अधिकार-आधारित सिद्धान्त: व्यक्तिगत हकहरूको संरक्षणमा ध्यान।
MCQ Traps
- "सबैभन्दा धेरैका लागि सबैभन्दा ठूलो भलाइ" मुख्य विशेषता हो।
- बेन्थम फेलिसिफिक/हेडोनिक क्यालकुलस सँग सम्बन्धित छन्; मिल उच्च/निम्न सुखहरूसँग।
- यसलाई कर्तव्यवाद वा अधिकार-आधारित सिद्धान्तहरूसँग भ्रमित नगर्नुहोस्।
Example
एउटा शहरले निजी आवासहरू ओगटेको जग्गामा सार्वजनिक अस्पताल बनाउने निर्णय गर्छ। यदि अस्पतालको फाइदा केही बासिन्दाहरूको विस्थापनभन्दा धेरै महत्त्वपूर्ण छ भने, एक उपयोगितावादी परिप्रेक्ष्यले यसलाई समर्थन गर्दछ।
Memory Hook
उपयोगिता = सबैभन्दा धेरैको भलाइ। बेन्थम = गणना (Calculus); मिल = परिष्कृत (उच्च सुख)।
Quick Revision
- परिभाषा: सबैभन्दा धेरैका लागि सबैभन्दा ठूलो खुशीको लक्ष्य।
- बेन्थम: फेलिसिफिक क्याल्कुलस।
- मिल: उच्च बनाम निम्न सुखहरू।
- न्याय: समग्र उपयोगितालाई अधिकतम बनाउने
- मुख्य सिद्धान्त: नतिजाहरू सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।