विधायन: अवधारणा, वर्गीकरण र सामान्य सिद्धान्तहरू
Exam Snapshot (परीक्षा संक्षिप्त झलक)
विधायन आधुनिक कानूनको सबैभन्दा शक्तिशाली स्रोत हो। परीक्षार्थीले साल्मण्डको मातहत विधायनको वर्गीकरण, सर्वोच्च र मातहत विधायनबीचको भिन्नता, र नेपालको सन्दर्भमा विधायिकी अधिकारका संवैधानिक सीमाहरू बुझ्नुपर्छ।
Core Concept (मूल अवधारणा)
विधायन भनेको सक्षम निकायद्वारा कानूनी नियमहरूको घोषणा हो।
व्युत्पत्ति
- Legis: कानून।
- Latum: बनाउनु वा प्रस्ताव गर्नु।
वर्गीकरण
- सर्वोच्च विधायन: सम्प्रभु शक्ति (संसद) बाट जारी हुने; अरूले खारेज गर्न नसक्ने।
- मातहत विधायन: सम्प्रभु बाहेकका निकायबाट जारी; प्रत्यायोजित अधिकारमा निर्भर।
साल्मण्डको पाँच-गुना वर्गीकरण (C-E-J-M-A)
- औपनिवेशिक: उपनिवेशहरूको ऐतिहासिक कानून।
- कार्यकारी: कार्यपालिकाद्वारा बनाइने नियम/विनियम।
- न्यायिक: अदालतद्वारा बनाइने कार्यविधि।
- नगरपालिका: स्थानीय सरकारद्वारा बनाइने उपनियम।
- स्वायत्त: निजी/स्वायत्त संस्था (विश्वविद्यालय) द्वारा बनाइने नियम।
Nepal Law Anchors (नेपालको कानूनमा व्यवस्था)
- विधायिकी अधिकार: संविधानको धारा ५७ र अनुसूची ५-९ बमोजिम।
- विधायिकी प्रक्रिया: भाग ९ (धारा १०९-११४) को व्यवस्था।
- न्यायिक पुनरावलोकन: धारा १३३(१) बमोजिम सर्वोच्च अदालतले मातहत विधायन बदर गर्न सक्ने।
Confusable Terms (अलमल्याउने शब्दहरू)
- स्वायत्त र प्रत्यायोजित: सबै स्वायत्त विधायन मातहत हुन्, तर सबै मातहत विधायन स्वायत्त होइनन्।
- संविधानको सर्वोच्चता र संसदको सम्प्रभुता: नेपालमा संविधान सर्वोच्च छ (धारा १), संसदले बनाएको ऐन पनि संविधान विपरित भएमा बदर हुन्छ।
MCQ Traps (MCQ पासोहरू)
- भूतलक्षी विधायन: फौजदारी कानूनमा धारा २०(४) ले पूर्ण निषेध गरेको छ।
- मातहत विधायनको दायरा: यो सधैं मातृ ऐनको अधीनमा (intra vires) हुनुपर्छ।
Example (उदाहरण)
स्थानीय सरकारले मातृ ऐनले नदिएको अधिकार प्रयोग गरी लगाएको करको नियम 'अधिकार बाहिरको सिद्धान्त' (ultra vires) अन्तर्गत बदर हुन्छ।
Memory Hook (स्मरण सूत्र)
साल्मण्डको वर्गीकरणका लागि C-E-J-M-A (Colonial, Executive, Judicial, Municipal, Autonomous) सम्झनुहोस्।
Quick Revision (द्रुत पुनरावलोकन)
- Legis + Latum = कानून निर्माण।
- सर्वोच्च: सम्प्रभुद्वारा निर्मित।
- मातहत: प्रत्यायोजित; intra vires हुनुपर्ने।
- संविधान: नेपालको सर्वोच्च कानूनी दस्ताबेज।