मुलुकी अपराध संहिता, २०७४

2026-05-26

परीक्षा झलक

• मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ नेपालको मूल फौजदारी कानून हो; यसले कसुर र सजाय परिभाषित गर्छ। यो १ भदौ २०७५ देखि लागू भएको हो, जसले पुरानो मुलुकी ऐन, २०२० का अपराध सम्बन्धी महलहरूलाई प्रतिस्थापन गर्‍यो।
• यो मुलुकी फौजदारी कार्यविधि संहिता, २०७४ (कार्यविधि) र फौजदारी कसुर (सजाय निर्धारण तथा कार्यान्वयन) ऐन, २०७४ (सजाय) सँगै लागू हुन्छ।
• परीक्षामा मानसिक तत्व (mens rea), सामान्य अपवाद, हदम्याद, र कसुरका प्रकारहरूमा बढी प्रश्न सोधिन्छन्।

मूल अवधारणा

मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ नेपालको संहिताबद्ध फौजदारी कानून हो।

कसुरका मुख्य तत्वहरू:

• काम वा बेवास्ता (actus reus): संहिताले निषेध गरेको कार्य।
• मानसिक तत्व: संहिताले तोके बमोजिमको मनसाय, जानकारी, हेलचेक्र्याईं, वा लापरवाही।
• सामान्य अपवाद: नाबालिग, मानसिक अस्वस्थता, आत्मरक्षा, दुर्घटना, मञ्जुरी, बाध्यता, र तथ्यगत भुल जस्ता अवस्थामा दण्डनीय हुँदैन।
• सजाय: जन्म कैद, कैद, जरिवाना, क्षतिपूर्ति, र जफत। ध्यान दिनुहोस्, मृत्युदण्ड पूर्णतया निषेधित छ।

नेपालको कानूनी आधार

• नेपालको संविधान, २०७२: धारा २० (न्याय सम्बन्धी हक) अन्तर्गत, कानून नभई सजाय नहुने र पूर्व प्रभावी कानून नलाग्ने सुनिश्चितता छ।
• कानून संरचना: मुलुकी फौजदारी कार्यविधि संहिता, २०७४ (अनुसन्धान/मुद्दा) र सजाय निर्धारण ऐन, २०७४ (सजायका सिद्धान्तहरू) सहयोगी कानून हुन्।
• प्रमाण: साक्ष्य ऐन, २०३१ ले नियमन गर्छ।

झुक्किने शब्दहरू

MCQ जालहरू

• मिति जाल: ऐन २०७४ मा बन्यो, तर लागू १ भदौ २०७५ मा भयो। दुवै मिति नमिसाउनुहोस्।
• जन्म कैद: सामान्य जन्म कैद २५ वर्ष हुन्छ। यसलाई दफा ४१ को विशेष गम्भीर कसुरमा हुने 'जीवनभरको कैद' सँग नमिसाउनुहोस्।
• जिम्मेवारीको उमेर: १० वर्ष मुनिका बालबालिकालाई पूर्ण उन्मुक्ति हुन्छ। १०-१८ वर्षका बालबालिकालाई बाल न्याय अनुसार सहुलियत हुन्छ, पूर्ण दायित्व हुँदैन।
• मृत्युदण्ड: नेपालमा मृत्युदण्डको व्यवस्था छैन। यस्तो विकल्प भएको प्रश्न गलत हुन्छ।

उदाहरण

A ले B लाई पानीमा डुब्दै गरेको देख्छ, तर बचाउँदैन। A को अपराध हुन्छ? हुँदैन। दफा ८ अनुसार, कानूनी कर्तव्य भए मात्र अपराध मानिन्छ। A को कुनै कानूनी वा सम्झौताजन्य कर्तव्य नभएकाले निष्क्रियता अपराध बन्दैन।

सम्झने तरिका

"२०७४ ले कसुर लेख्छ, २०७४ ले मुद्दा चलाउँछ, २०७४ ले सजाय तोक्छ।"

• तीन संहिताहरू: अपराध, कार्यविधि, सजाय। सबै २०७४ का र १ भदौ २०७५ देखि लागू।

छिटो पुनरावृत्ति

• लागू: १ भदौ २०७५ (पुरानो मुलुकी ऐन प्रतिस्थापन)।
• संरचना: ३ भाग, २९ परिच्छेद, ३०८ दफा।
• मानसिक तत्व: मनसाय > जानकारी > हेलचेक्र्याईं > लापरवाही।
• सजाय: जन्म कैद (२५ वर्ष वा जीवनभर), कैद, जरिवाना, क्षतिपूर्ति, जफत।
• उद्योग: पूर्ण कसुरको आधा सजाय।
• अपवाद: नाबालिग, मानसिक विकार, आत्मरक्षा, बाध्यता, मञ्जुरी, तथ्यगत भुल, दुर्घटना।