सामान्य कानून, देवानी कानून र धार्मिक कानून प्रणाली

2026-06-12

Exam Snapshot

विभिन्न कानूनी प्रणालीहरू बीचको आधारभूत भिन्नताहरू—कानूनको स्रोत, न्यायाधीशको भूमिका, र अदालती प्रक्रियाहरू—प्रवेश परीक्षाका लागि महत्त्वपूर्ण छन्। नेपालको कानूनी प्रणाली एक विशिष्ट मिश्रित (Hybrid) प्रणाली हो, जुन हिन्दू धार्मिक कानूनमा आधारित भई, कमन ल (Common Law) र हाल मुलुकी संहिता २०७४ मार्फत सिभिल ल (Civil Law) का शैली अपनाएको छ।

Core Concept

• सामान्य कानून प्रणाली (Common Law): बेलायतमा विकसित। यसको आधार stare decisis (बाध्यात्मक न्यायिक नजिर) हो। यो प्रतिपक्षी (Adversarial) मोडेलमा आधारित छ।
• देवानी कानून प्रणाली (Civil Law): रोमन कानून र नेपोलियन कोडमा आधारित। लिखित संहिताहरू यसको मुख्य स्रोत हुन्। प्रक्रिया जिज्ञासु (Inquisitorial) हुन्छ।
• धार्मिक कानून प्रणाली (Religious Legal System): ईश्वरीय वाणी वा पवित्र धार्मिक ग्रन्थहरू (जस्तै शरिया, धर्मशास्त्र) मा आधारित। व्यक्तिगत अधिकार भन्दा कर्तव्यलाई जोड दिइन्छ।

Nepal Law Anchors

• मिश्रित चरित्र (Hybrid Character): नेपालले हिन्दू धार्मिक कानूनको जगमा उभिएर सामान्य कानूनका तत्वहरू (रिट, न्यायिक पुनरावलोकन, धारा १२८(४) बमोजिम बाध्यात्मक नजिर) र सिभिल ल का तत्वहरू (संहिताकरण) अपनाएको छ।

Confusable Terms

MCQ Traps

• नजिर सम्बन्धी भ्रम: नेपाल संहिताबद्ध भए तापनि सर्वोच्च अदालतको नजिर धारा १२८(४) बमोजिम बाध्यात्मक हुन्छ। नेपाल विशुद्ध सिभिल ल प्रणाली होइन, मिश्रित हो।
• जिज्ञासु र प्रतिपक्षी: सामान्य कानूनमा न्यायाधीश अम्पायर जस्तै हुन्छन् (Adversarial), देवानी कानूनमा न्यायाधीश सक्रिय हुन्छन् (Inquisitorial)।

Example

लापरवाही मुद्दामा: इंग्ल्याण्ड (Common Law) मा न्यायाधीश विगतका फैसलाहरू हेर्छन्। फ्रान्स (Civil Law) मा सिधै देवानी संहिता हेर्छन्। धार्मिक अदालतमा धार्मिक ग्रन्थहरूको परामर्श लिइन्छ।

Memory Hook

Common = Case law (फैसला) र Court (अदालत)। Civil = Code (संहिता)। Religious = Revealed (ईश्वरीय)।

Quick Revision

• Common law: Stare decisis, adversarial प्रणाली।
• Civil law: Codification, inquisitorial प्रणाली।
• Religious law: ईश्वरीय प्रकाश र कर्तव्यमुखी।
• नेपाल: यी सबैको मिश्रित प्रणाली।