नेपालका सातवटा संविधानहरूको तुलनात्मक अध्ययन (२००४–२०७२)

2026-06-12

Exam Snapshot

नेपालमा विक्रम संवत २००४ देखि हालसम्म सातवटा फरक-फरक संविधानहरू जारी भएका छन्। यी संविधानहरूमा रहेको सार्वभौमसत्ताको बाँडफाँड, व्यवस्थापिकाको स्वरूप र संरचनात्मक विकासक्रम बुझ्न लोकसेवा तथा कानून संकायका प्रवेश परीक्षा (MCQs) का लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ।

Core Concept

नेपालको संवैधानिक इतिहासले राणाकालीन हुकुमी शासन र राजतन्त्रात्मक निरंकुशता हुँदै धर्मनिरपेक्ष, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्मको यात्रालाई झल्काउँछ।

Nepal Law Anchors

• २००४ को कानुन: भारतीय संवैधानिक विशेषज्ञहरू (रघुनाथ प्रसाद शास्त्री आदि) को सल्लाहमा मस्यौदा तयार गरिएको थियो।
• २००७ को विधान: कार्यकारिणी अधिकार राजामा कायम राख्दै सल्लाहकार सभाको व्यवस्था गरिएको थियो।
• २०१५ को संविधान: भगवतीप्रसाद सिंहको अध्यक्षतामा गठित आयोगले बेलायती विज्ञ सर आइभर जेनिङ्सको सहयोगमा मस्यौदा तयार पारेको थियो।
• २०४७ को संविधान: विश्वनाथ उपाध्यायको अध्यक्षतामा गठित संविधान सुधार सुझाव आयोगले मस्यौदा तयार गरेको थियो।
• २०६३ को संविधान: २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि शान्ति प्रक्रियालाई व्यवस्थापन गर्न जारी गरिएको संक्रमणकालीन संविधान।
• २०७२ को संविधान: दोस्रो संविधान सभाद्वारा २०७२ असोज ३ गते जारी गरिएको।

Confusable Terms

• सार्वभौमसत्ता (Sovereignty): २०१५ र २०१९ को संविधानमा सार्वभौमसत्ता राजामा निहित थियो; २०४७ को संविधानमा पहिलोपटक जनतामा निहित गरियो तर राजकीय सत्ता राजामा रह्यो; २०६३ र २०७२ को संविधानमा सार्वभौमसत्ता र राजकीय सत्ता दुवै पूर्ण रूपमा नेपाली जनतामा निहित छ।
• एकसदनात्मक र द्विसदनात्मक: २०१९ र २०६३ का संविधानहरूमा एकसदनात्मक व्यवस्थापिका थियो। २०१५, २०४७ र २०७२ का संविधानहरूमा द्विसदनात्मक व्यवस्थापिकाको व्यवस्था गरिएको छ।
• पहिलो लिखित र पहिलो लागू भएको: २००४ सालको संविधान नेपालको पहिलो लिखित संविधान हो तर यो लागू भएन। वास्तवमा लागू भएको पहिलो संविधान २००७ सालको अन्तरिम शासन विधान हो।

MCQ Traps

• Trap: "नेपाललाई पहिलोपटक हिन्दु राज्य घोषणा कुन संविधानले गरेको थियो?"
  • सच्चा तथ्य: २०१९ को संविधानले पहिलोपटक नेपाललाई स्पष्ट रूपमा 'हिन्दू राज्य' भनी परिभाषित गरेको थियो (धारा ३(१))। २०१५ वा २०४७ को संविधानले पहिलोपटक यो घोषणा गरेको होइन।
• Trap: "२०७२ को संविधान कसले जारी गरेको हो?"
  • सच्चा तथ्य: संविधान सभाको तर्फबाट तत्कालीन राष्ट्रपति रामवरण यादवले यसको जारी घोषणा गरेका हुन्। यो प्रधानमन्त्रीद्वारा जारी गरिएको होइन।
• Trap: "२०४७ को संविधानमा सार्वभौमसत्ता कसमा निहित थियो?"
  • सच्चा तथ्य: २०४७ को संविधानको धारा ३ बमोजिम सार्वभौमसत्ता नेपाली जनतामा निहित थियो, यद्यपि राजामा अवशिष्ट अधिकारहरू बाँकी नै थिए।

Example

प्रवेश परीक्षामा सोध्न सकिने प्रश्न:

"नेपालको इतिहासमा व्यवस्थापिकालाई पहिलोपटक 'संविधान सभा' भनी कुन संविधानमा सम्बोधन गरिएको थियो?"

• गलत विकल्प: नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७।
• सही विकल्प: नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ (जसले नयाँ संविधान निर्माण गर्न पहिलो एकसदनात्मक संविधान सभाको निर्वाचन गराएको थियो)।

Memory Hook

• धारा संख्याको वृद्धि क्रम: ६८ (२००४) -> ७३ (२००७) -> ७७ (२०१५) -> ९७ (२०१९) -> १३३ (२०४७) -> १६७ (२०६३) -> ३०८ (२०७२)। नेपालको इतिहासमा क्रमशः धाराहरूको संख्या बढ्दै गएको देखिन्छ।

Quick Revision

• पहिलो संविधान: २००४ वि.सं. (पद्मशमशेरद्वारा घोषित, लागू नभएको)।
• पहिलो लागू भएको: २००७ वि.सं. (राणा शासनको अन्त्यपछि राजा त्रिभुवनद्वारा जारी)।
• निर्दलीय पञ्चायत: २०१९ वि.सं. (राजा महेन्द्रद्वारा जारी, एकसदनात्मक व्यवस्था)।
• बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापना: २०४७ वि.सं. (राजा वीरेन्द्रद्वारा जारी, द्विसदनात्मक)।
• धर्मनिरपेक्षता र संविधान सभा: २०६३ वि.सं. (नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष घोषणा गरी संविधान सभाको जग बसालेको)।
• वर्तमान संविधान: २०७२ वि.सं. (नेपाली जनताका निर्वाचित प्रतिनिधिहरू सम्मिलित संविधान सभाबाट जारी पहिलो संविधान)।