पेट्राज्कीको कानूनको मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त

2026-06-12

Exam Snapshot

पोलिश-रूसी विधिशास्त्री Leon Petrażycki ले कानूनको मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त (Legal Psychologism) प्रतिपादन गरेका हुन्। उनले कानून बाह्य भौतिक संसारमा (जैसे ऐन-कानून वा अदालतहरू) नभई व्यक्तिको मानसिक वा मनोवैज्ञानिक अनुभवमा रहने तर्क गरे। उनका अनुसार कानून भनेको "इम्परेटिभ-एट्रिब्युटिभ" (आदेशात्मक-अधिकारजन्य) नैतिक भावना वा मानसिक आवेग (impulsions) हो।

Core Concept

• कानून एक आवेग/भावनाको रूपमा (Impulsion): पेट्राज्कीले कानूनलाई बाह्य आदेशको रूपमा नभई मानव व्यवहारलाई निर्देशित गर्ने निष्क्रिय-सक्रिय मानसिक आवेग वा भावनाको रूपमा परिभाषित गरेका छन्।
• इम्परेटिभ-एट्रिब्युटिभ प्रकृति (Imperative-Attributive): उनले नैतिक अनुभवहरूलाई दुई श्रेणीमा विभाजन गरे:
  • नैतिक भावना (Purely Imperative - आदेशात्मक मात्र): यो एकपक्षीय हुन्छ। यसमा व्यक्तिले आफ्नो कर्तव्य महसुस गर्छ तर अर्को पक्षसँग सो माग गर्ने कुनै कानूनी अधिकार हुँदैन (जस्तै: दान गर्ने कार्य)।
  • कानूनी भावना (Imperative-Attributive - आदेशात्मक-अधिकारजन्य): यो द्विपक्षीय (bilateral) हुन्छ। यसमा एक पक्षले कर्तव्य (imperative) महसुस गर्छ भने अर्को पक्षले दाबी वा अधिकार (attributive) महसुस गर्छ। यो द्विपक्षीय ढाँचा नै कानूनको मुख्य पहिचान हो।
• कानूनका दुई प्रकारहरू:
  • सकारात्मक कानून (Positive Law): बाह्य र आधिकारिक स्रोतहरू (संहिता, नजिर, प्रथा) मा आधारित कानूनी अनुभव।
  • सहज ज्ञानयुक्त कानून (Intuitive Law): कुनै बाह्य अधिकार विना नै व्यक्तिको अन्तस्करण र मनोविज्ञानबाट सिधै उत्पत्ति हुने गतिशील र लचिलो कानूनी भावना।

Nepal Law Anchors

पेट्राज्कीको सिद्धान्त विशुद्ध दार्शनिक र मनोवैज्ञानिक भए तापनि सहज कानून र आदेशात्मक-अधिकारजन्य सम्बन्धका तत्वहरू निम्न क्षेत्रमा प्रतिविम्बित छन्:

• नेपालको संविधान, धारा १६ (सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक): यो एक सहज मानवीय माग हो जसलाई सकारात्मक कानूनमा (संवैधानिक हकको रूपमा) रूपान्तरण गरिएको छ।
• प्रमाण ऐन, २०३१, दफा ३: यसले मानवीय धारणा र मानसिक अवस्थाका आधारमा तथ्यहरूको स्थापना गर्दछ, जसले कानूनी निरूपणमा मनोवैज्ञानिक तथ्यहरूको प्रासंगिकता स्वीकार गर्दछ।
• मुलुकी देवानी संहिता, २०७४: यसले सहज सामाजिक कर्तव्यहरू (जस्तै छोराछोरीले वृद्ध आमाबुबाको हेरचाह गर्ने कर्तव्य) लाई औपचारिक रूपमा आदेशात्मक-अधिकारजन्य हकमा परिवर्तन गरेको छ।

Confusable Terms

MCQ Traps

• Trap 1: "सहज कानून" (Intuitive Law) लाई "प्राकृतिक कानून" (Natural Law) सम्झनु। सुधार: प्राकृतिक कानूनले ईश्वर वा विवेकबाट प्राप्त वस्तुगत र विश्वव्यापी मान्यताको दाबी गर्छ। सहज कानून भने विशुद्ध आत्मगत, मनोवैज्ञानिक र व्यक्ति अनुसार फरक हुन्छ।
• Trap 2: पेट्राज्कीको नैतिकता र कानूनलाई एउटै मान्नु। सुधार: नैतिकता सधैं एकपक्षीय (unilateral) हुन्छ, जबकि कानून सधैं द्विपक्षीय (imperative-attributive) हुन्छ।
• Trap 3: मनोवैज्ञानिक स्कूललाई केवल स्क्यान्डिनेभियन यथार्थवाद (Scandinavian Realism) सँग मात्र जोड्नु। सुधार: स्क्यान्डिनेभियन यथार्थवादीहरूले पनि कानूनको मनोवैज्ञानिक प्रभावको अध्ययन गरे तापनि पेट्राज्कीको सिद्धान्त त्यो भन्दा पहिलेको एक भिन्न र व्यवस्थित पद्धति हो।

Example

यदि रामले धार्मिक आस्थाका कारण मन्दिरमा रु १,००० दान दिने प्रतिज्ञा गर्छ भने, उसले कर्तव्य महसुस गर्छ तर मन्दिरले उसलाई मुद्दा हाल्न सक्दैन। यो नैतिक आवेग (विशुद्ध आदेशात्मक) हो।

यदि रामले श्यामबाट रु ५०,००० मा ल्यापटप किन्ने सम्झौता गर्छ भने, रामले भुक्तानी गर्ने कर्तव्य महसुस गर्छ र श्यामसँग सो रकम माग गर्ने अधिकार हुन्छ। यो द्विपक्षीय भावना कानूनी आवेग (आदेशात्मक-अधिकारजन्य) हो।

Memory Hook

नैतिकता एकतर्फी हुन्छ (Imperative), कानून दुईतर्फी हुन्छ (Imperative-Attributive), र दुवै मस्तिष्क भित्र मात्र रहन्छन् (Psychological)।

Quick Revision

• संस्थापक: Leon Petrażycki (पोलिश-रूसी विधिशास्त्री)।
• मुख्य शब्दावली: इम्परेटिभ-एट्रिब्युटिभ (द्विपक्षीय) विरुद्ध इम्परेटिभ (एकपक्षीय)।
• कानूनको प्रकृति: आत्मगत, मानसिक वा मनोवैज्ञानिक घटना (आवेग)।
• वर्गीकरण: सकारात्मक कानून (बाह्य स्रोत) विरुद्ध सहज कानून (आन्तरिक विवेक)।
• MCQ निशाना: "Attributive" (अधिकारजन्य/दाबीयुक्त) शब्द देखिने बित्तिकै यो पेट्राज्कीको कानूनको परिभाषा हो भनी बुझ्नुपर्छ।